BƏŞƏRİLAHİ

İsəvilikdə İsa Məsih və ya Nəriman Qasımoğlu Nələri Gözdən Qaçırdır - 3

2012-02-14T07:19:00.000-08:00

İsa Məsih İlahinin Oğlu Kimi.

İstər-istəməz sual olunur: əgər İlahinin Oğlu olmaq, Nəriman Qasımoğlunun dediyi kimiydisə, onda niyə fəriseylər İsa Məsihi özünə Allahın Oğlu dediyinə görə ittiham edirlər? Gəlin daha bir sual da əlavə edək, əgər İsa Məsih Allahın Oğluydusa, o özünə necə ilahi kimi istinad edə bilərdi? Əslində İsa Məsihdən öncə də "Allahın Oğlu" ifadəsi işlədilirdi. Bu söz birləşməsinə özəl titul kimi yalnız Musəvilikdə deyil, ondan daha öncəki inanclarda, kultlarda da rastlanır. Sadəcə İsa Məsihdə həmin bu konsept, yəni İlahiyə sanki onun oğluymuş qədər yaxın olmaq ideyası daha da gəlişir və Məsihilər üçün yeni anlam qazanır, çünki İsa Məsih kimsənin göstərmədiyi möcüzələr göstərir, Allaha “Ata” deyir, özünün İlahiliyinə işarə edən ifadələr işlədir. Bu kontekstdə İlahinin Oğlu olduğunu iddia etmək sadəcə sıradan Allah adamı anlamında anlaşılmamalıdı və bəlli olur ki, Musəvilər də İsa Məsihin Allah Oğlu sözünü elə onun istədiyi kimi anlamışlar: Allaha onun İlahiliyini bölüşəcək və deməli ibadət olunacaq qədər (İlahitək) yaxın olmaq. Məsih inancına görə, İsa Məsihin İlahi Oğlu olmasına səbəb Müqəddəs Üçlüyün ikinci üzvü Oğulun onda yaşamasıdı. İlahinin Oğlu olmaq o demək deyil ki, İlahi İsa Məsihin insan kimi atası olub. Bu, sadəcə İsa Məsihlə İlahi arasındakı dərin, içdən, başqa varlıqlar arasında rastlanmayan münasibəti ifadə etmək üçün işlədilən məhdud insani bir dildi və İlahinin İsa Məsihə yaxınlığını anladır. İsa Məsihin hər kəs kimi deyil, özəl şəkildə İlahinin Oğlu (və bu mənada onun yerdəki təmsilçisi, davamı, təzahürü) olmasını İncillər də açıqca ortaya qoyur.

Mattanın İncilində (3:16-17) deyilir ki, İsa vəftiz olunub sudan çıxdıqdan sonra “Allahın Ruhu” göyərçin kimi onun üzərinə qonur (nağıllarımızdakı padşahlıq quşunu xatırlayın. Həmin quş padşah seçiləcək şəxsin seçilmişliyini anlatmaq üçün onun başına qonardı.) və göylərdən gələn səs deyir ki, “Bu mənim sevimli Oğlumdur, Ondan razıyam.” Bundan başqa İsa Məsih İlahiyə hər zaman Atası (bir yerdə isə “Abba” yəni atacan deyir) kimi müraciət edir. Nə Musəvilikdə, Nə də İslamda mənim bildiyimə görə heç bir peyğəmbər İlahiyə atası kimi yanaşmayıb. Demək ki, İncillərə görə İlahi İsa Məsihə belə bir haqq tanımışdı, çünki İsa Məsih İlahiyə sevimli bir oğul öz atasına yaxın olan kimi, yaxındı. Xristianlıqda İsanın İlahiyə Oğul olması konsepti onun ilahiliyi konsepti ilə birgə baxılmalıdı. Bir oğul öz atasının təbiətindən (insan kimi), xasiyyətindən nələri alırsa, bir oğul necə öz atasının bir yerə qədər davamıdırsa (həm insan kimi, həm də aralarında dərin bağlılıq olan iki fərd kimi) və eyni zamanda ondan fərqlidirsə (iki ayrı varlıq kimi) İsa Məsihin də cismində İlahi onunla o şəkildə əlaqədədir. İsa Məsihdə İlahi təbiət var, ancaq bu onun insanlığını aradan qaldırmır. Bu sadəcə, İsa Məsihin İlahilikdən bir şeylərə malik olması və deməli (Xristianlıqdakı dini-fəlsəfi məntiqə görə) ibadətə layiq olması anlamına gəlir.

Maraqlıdır ki, özünün İlahi Oğlu olmasını İsa Məsih də qəbul edirdi və onun üçün bunun nə qədər önəmli olduğunu Mattanın İncilində görürük (Matta 16:15-17). Mattanın nəqlinə görə, İsa Məsih həvarilərdən camaatın onun haqqında nə dediyini soruşur. Həvariləri deyirlər ki, bəzilərinə görə İsa Məsih Vəftizçi Yəhya, başqalarına görə İlyas, digərlərinə görə Yeremiya və ya başqa peyğəmbərlərdən birisidi. Onda İsa Məsih onlardan soruşur ki, bəs onlara görə İsa Məsih kimdi. Həvari Peter cavab verir ki, “sən var olan Allahın Oğlu Məsihsən.” Məsih cavabında ona demir ki, mənim kimi onlarla Allahın Oğlu adlanan allah bəndələri var və dediyin söz mənim kim olduğumu tam açıqlamır. Əksinə, ona deyir ki, “sən bəxtiyarsan Yunus oğlu Şimon (Peterin ikinci adı) çünki “bunu sənə bildirən mənim göylərdə olan Atamdı”. Yəni İlahini özü mənim Onun Oğlu olduğumu sənə açıqlayıb.

Müqəddəs Ruh yoxsa Məhəmməd peyğəmbər

Nəriman bəyin diqqət çəkdiyi başqa məsələ Məhəmməd peyğəmbər haqqında İncillərdə xəbər verilməsidi. Bu mövzuda Nəriman bəyin iki yanlışlığı var: 1) Nəriman bəy istinad etdiyi qədim yunan yazılarında aparılan araşdırmaları açıqlamır. Onun fikrincə, orijinalda “Parakletos” (Təsəlliverici, bəzən məsləhətçi, vəkil, ümidverən kimi də tərcümə edilir) kimi keçən və Xristianlığın Müqəddəs Ruh kimi açıqladığı söz Məhəmməd peyğəmbərə istinad edir, çünki söz həqiqətdə “həmd edilmiş” anlamına gəlir və bu da Məhəmməd peyğəmbərin adının mənasıdı. Ancaq söhbət hansı əlyazmadan, hansı araşdırmadan, hansı araşdırmaçıdan və nə vaxtın tədqiqatından gedir bunlar haqqında o heç nə demir. 2) Nəriman bəy bir növ susmaqdan arqument çıxarır. İsa Məsih bir çox şeylər haqqında susa bilər, bir çox mətləbləri deməyə bilər, ancaq burdan birmənalı belə bir nəticəyə gəlmək ki, onun susduğu məsələlərin arasında Məhəmməd peyğəmbər, İslam, şəriət də varmış, bax bu özünü doğrultmur. Bunu Nəriman bəyin iddia etdiyi dəqiqliklə necə bilmək olar? İsa Məsihin bir çox məsələlər haqqında susmasıyla Məhəmməd peyğəmbərin gələcəyi faktı arasındakı əlaqəni onun bu barədə danışmaması faktından necə çıxarmaq olar? Əsaslandırma Nəzəriyyəsində susmaqdan çıxarılan arqument ümumiyyətlə çox zəif arqument hesab edilir və bir çox hallarda onu arqument kimi qəbul etmirlər.

Odur ki, Nəriman bəyin Yuhənnanın İncilindəki Parakletos sözünü Məhəmməd peyğəmbərə işarə kimi şərh etməsini - ki ənənəvi islami şərhdi - əsassız hesab edirəm. Həmin məsələyə cavab verməyə lüzum yoxdu.

Məsihilikdə İlahinin Təkliyi və Müqəddəs Üçbir

Buraya qədər yazdıqlarım, məncə Nəriman Qasımoğlunun məsələnin yalnız bir tərəfini işıqlandırdığını və Xristianlığın baxış bucağını yanlış açıqladığını göstərməyə yetər. Bir az da İlahidə çoxluq və təklik haqqında yazıb bu sicilləmə yazını bitirmək istəyirəm.

Xristianlığın ən qarışıq və ən mistik, bir çox Xristianların özlərinin belə tam anlamadığı konseptlərindən biri Müqəddəs Üçbirdi. Müqəddəs Üqnum və ya Təslis bir konsept olaraq İsa Məsihin insaniliyi və İlahiliyi, onun İlahi Oğlu olması, cismani və ilahi təbiət, qurtuluş, sevgi kimi konseptlərini biri-birinə bağlayan və sistemləşdirən bir təlimdi. Həmin bu təlimin kökündəki ideyaya görə, İlahi təkdi və bu təklik də çoxluqda açılır. Həmin çoxluq isə İlahi Ata, Oğul və Ruh şəklində insanlara vəhy kimi bildirilib. Məsələni bu cür qoymaq, əlbəttə özüylə bir çox problemlər gətirir və Məsihilik teologiyasındakı problemləri qətiyyən tamamilə həll etmir. Bu mənada, İslam, hər zaman Xristianlıqdan daha yaxşı durumdadı, çünki İslamdakı monoteizm daha məntiqidi, daha sadədi və onu açıqca zidd konseptlərlə barışdırmaq kimi intellektual-fəlsəfi manevrlərə ehtiyac yoxdu. Xristianlıqda isə hər zaman İlahinin Təkliyi və İlahidəki Üçlük konseptlərini biri-biri ilə barışdırmağa və ya uyğunlaşdırmağa ehtiyac var, çünki elə lap başdan birisinin necə eyni zamanda həm tək, həm qeyri-tək olması sual yaradır və məntiqi ziddiyyətlər ortaya çıxarır. Bu cür sualların Xristian teologiyasında əsrlərlə cavabı axtarılıb, bəziləri kanonik bəziləri isə qəbuledilməz olan çoxlu cavab variantları işlənib. Dərinə getmək istəyən onlarla ilgilənə bilər. Mən, Xristian teologiyasında rədd edilmiş olan, ancaq çox sadə olduğuna görə bir müsəlmana İlahinin necə tək və üç ola biləcəyi məsələsinə az və qüsurlu da olsa işıq tutan bir bənzətmə verəcəyəm. Təsəvvür edin ki, İlahinin təkliyi və çoxluğu H2O və onun təbiətdə təzahür şəkilllərinə bənzəyir. H2O və ya suyun molekulyar tərkibi hər zaman eynidir. Ancaq təbiətdə biz H2O-nu həm su (maye forması), həm buxar (qaz), həm də buz (bərk) kimi görürük. İlahi də Xristian yanaşmasında buna bənzəyir. Onun tək bir təbiəti (İlahilik) var və bu mənada o təkdir (H2O kimi). Ancaq biz bunu üç şəxsdə, üç formada görürük (Ata, Oğul, Ruh, eynilə H2O-nun maye, qaz, sərt şəkilləri kimi). Bu mənada, İlahi həm təkdir, həm də bu təklik çoxluqda açılır.

Məncə bu qədəri yetər. Gedim başqa işlərlə məşğul olum.

İsəvilikdə İsa Məsih və ya Nəriman Qasımoğlu Nələri Gözdən Qaçırdır 2

2012-02-06T15:32:00.000-08:00

Əhdi Cədid İsa Məsih haqqında nə deyir.

Əhdi Cədidin İsa Məsih haqqında yazdıqlarına baxaraqdan, onun həm insani, həm də İlahi özəlliklərə malik olması haqqında nəticəyə gəlmək mümkündü. Tarixən Xristianlıq İsa Məsihin ilahi və insani təbiətə malik olduğunu irəli sürmüş və bu da belə bir düşüncədən qaynaqlanır ki, İsa Məsih İlahinin mükəmməl surəti və kamil məbədidi. İlahi, daha doğrusu Rəbbin əbədi və əzəli Sözü -Oğlu (Müqəddəs Üçlüyün ikinci üzvü) sıravi bir insanda mümkün olmayacaq qədər çox və güclü, dərin və içdən, unikal bir şəkildə Nazaretli İsa Məsidə təcəlla edib, bədən alıb, cismaniləşib. O həddə ki, İsa Məsihə Rəbb deyə ibadət etməyə əsas və haqq var. Odur ki, İsa Məsih yalnız və yalnız insan (İslamın təqdim etdiyi kimi) deyil, o, həm insan, həm də İlahidir (İsəviliyin mövqeyi). Bu mövqenin kökündə Bibliyadan gələn müəyyən mülahizələr, hekayətlər, onların İbrani və Yunan dünyagörüşündən qaynaqlanan bir sıra metafizik konseptlər əsasında, sevgi və inancla şərhi dayanır. Aşağıda mən, həmin bu cür baxışa əsas verə bilən bəzi bibləvi mülahizələri vurğulamaq istədiyim nəsnələr barədə qeydlərlə nəzərinizə çatdırıram.

Romalılara 9:5

‘Əcdadlar da onlara məxsusdur, Məsih də cismən onlardandır; O hər şeyin üzərində olan Allahdır ki, Ona əbədi alqış olsun. Amin.’

Bu cümlədə əcdadlar deyildikdə qədim yəhudilər nəzərdə tutulur. Həvari Paulos yəhudilərin seçilmişliyindən və onun necə qavranılması gərəkdiyindən bəhs edir. Diqqət edin ki, həvari Məsihin ümumiyyətlə deyil, məhz cismən yəhudilərdən gəldiyini söyləyir. Deməli, İsa Məsihin qeyri-cismi, yəni ruhi yönü də var. Daha sonra isə həvari İsa Məsihi hər şeyin üzərində olan Allah (orijinalda “teos”) adlandırır.

Filipililərə 2:5-9

‘Məsih İsa necə düşündüsə siz də elə düşünün. Allah surətində olduğu halda O Özünü Allaha bərabər tutmağı bir haqq saymadı. Lakin Özünü heç etdi və qul surətinə salıb insanlara oxşar oldu. İnsan şəklini alıb Özünü aşağı tutdu və ölümə qədər – çarmıx üzərində ölümə qədər itaət göstərdi. Buna görə də Allah Onu çox ucaltdı və Ona lütflə bütün adlardan ali bir ad verdi ki, göydə, yerdə və yerin altında olanların hamısı İsanın adına ehtiram edərək diz çöksün’

Baxdığımız cümlə bir neçə məsələni vurğulayır. Bir tərəfdən deyilir ki, İsa Məsih Allahın surətindəydi və insan şəkli alıb insan kimi yaşadı. Deməli, İsa Məsih Allahın surətində (orijinalda; “morfe teu”. Hərfən; Allahın formasında) olmasına baxmayaraq o insan şəkli ala bilir və insaniləşir, yəni o insandan daha çoxdu, insandan daha üstündü (ona görə də insan şəkli almaq özünü aşağı tutmaq kimi verilir.) ancaq bu haqqından istifadə etməyərək insaniləşir və bir növ təvazökar davranır. Bir tərəfdən də Allahla İsa Məsih arasında fərq qoyulur, deyilir ki, Allah ona ad verdi və bütün varlıq onun önündə diz çökəcək. Burdan ən azı belə nəticəyə gəlmək olar ki, Xristianlıqda Allahla İsa Məsih arasındakı münasibət İslamın göstərdiyi kimi düzünəqulu Yaradan-yaradılmış, Allah-peyğəmbər münasibəti deyil. Əksinə, daha dəyişikdi və mürəkkəbdi və Məsihilər də bu dəyişiklikləri İsa Məsihin ilahiliyi inancında ifadə ediblər.

Kolossalılara 2:9

‘Çünki Allahın tam bütövlüyü bədəncə Məsihdə yaşayır.’

Bü cümlə İslamda olmayan bir neçə konsepti işlədir. Bunlardan birisi bütövlük və ya dolmuşluq (orijinalda; “pleroma”), ikincisi, bədən alma özəlliyi (orijinalda; “somatikos”), üçüncüsü ilə ilahilikdi (orijinalda; “teotetos”). Mətndə işlədilən Allahın tam bütövlüyü daha hərfi tərcümədə belə olar; ‘çünki İlahinin doluluğu bütövlükdə bədəncə Məsihdə yaşayır.’ “Pleroma” sözü koyne (Əhdi Cədidin yazıldığı ümumi yunan dili, klassik yunan dilini əvəzləmiş dil) yunancadan dilimizə ‘dolduran bir şey’ (qabı dolduran su kimi), ‘doldurulan’ (doldurulmuş su qabı kimi), ‘dolmuşluq’ kimi tərcümə edilə bilər. Bizim baxdığımız cümlədə spesifik olaraq söz həm də ‘cəm’, ‘məcmu’, ‘aşıb-daşma’ kimi çevrilə bilər. (daha əvalə bilgi üçün bax; A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. Third Edition. 2000). Başqa sözlə, bu cümlədə deyilir ki, İlahi İsa Məsihdə su qabı dolduran kimi mövcudmuş həm də aşıb-daşarcasına İsa Məsihdəymiş. Bu cümlə bir daha göstərir ki, Məsihi baxış bucağıdan baxdıqda İsa Məsihlə İlahi arasındakı münasibət yaradan-yaradılmış münasibətlərinə sığmır və yalnız həmin kateqoriyaları tətbiq edərəkdən tam anlaşıla bilməz.

Yuhənnanın İncili 1:1-3

‘Başlanğıcda Kəlam var idi. Kəlam Allahla birlikdə idi. Kəlam Allah idi. O, başlanğıcda Allahla birlikdə idi. Hər şey Onun vasitəsilə yarandı və yaranan şeylərdən heç biri Onsuz yaranmadı.’

Yuhənnanın İncilində də İlahi, Onun Sözü haqqında maraqlı mülahizələr var. Bunlar da sübut edir ki, Xristian baxış bucağından Allah, İlahilik, İsa Məsih və bunlar arasındakı münasibət İslamın iddia etdiyi kimi sadə və düzünəqulu deyil. Kəlam sözü orijinalda Loqos sözüylə verilir. Loqos bizim dilimizə tərcümədə söz deməkdi, ancaq həm də onun Stoisizmdən qaynaqlanan və İncillərdə işlədilən fəlsəfi çaları var. Loqos qədim Yunan Stoa fəlsəfəsində hər şeyin kökündə duran prinsip, əql, yaradılışın harmoniyası kimi açıqlanırdı. Yuhənna burda sözdən danışarkən, İsa Məsihdə bədən almış yəni cismaniləşmiş İlahi sözünə (əzəli prinsipə, harmoniyaya) istinad edir. Həmin bu İlahi sözü Xristianlığa görə elə İlahidi (İlahinin sözü İlahinin özüdü), ancaq həm də İlahi ilə onun arasında bir fərq var (Bir söz nə qədər bizi anladırsa və nə qədər bizdən fərqlənirsə ona bənzər bir şəkildə). Əgər hər şey Xristianlığa görə İlahinin sözüylə yaradıbsa (İslamdakı “‘kun’ və yəkun” kimi), onda Məsihilik iddia edir ki, həmin o söz materiya alıb, cismaniləşib, insaniləşib və İsa Məsih olub. Bu anlamda Məsihiliyə görə, İsa Məsih özü Allahın Sözüdü və İlahinin sözünü öyrədirdi.

Yuhənnanın İncili 8:48-59.

Bu uzun bölümü hərfi-hərfinə verməmək üçün qısaca onun nəqlini verib sonra da önəmli məsələyə diqqət yetirək. Həmin bu bölümdə deyilir ki, yəhudilər İsa Məsihdə cin olduğunu iddia edirlər və deyirlər ki, o, Samariyalıdı (Samariyalılar yəhudilərlə qeyri-yəhudilərin izdivacından törəmiş etnik qrupdu və yəhudilər onları əsil yəhudi hesab etmirdilər. Birisinə Samariyalısan demək onun qeyri-yəhudi və deməli qeyri-peyğəmbər olduğunu deməkdi.). İsa Məsihsə öz Atasına hörmətindən danışdıqdan sonra (İsa Məsih İlahiyə Atam deyə müraciət edirdi), deyir ki, mənim sözümə riayət edən ölməyəcək. Yəhudilər isə ona cavab verirlər ki, atamız İbrahim öldü, başqa peyğəmbərlər də öldü, bəs sən özünü kim sayırsan. İsa Məsih onlara cavabında deyir ki, İbrahim mənim günümü görəcəyi üçün şad oldu, görüb sevindi. Yəhudilər yenə ondan soruşurlar, deyirlər sənin heç əlli yaşın yoxdu, İbrahimi necə görmüsən. İsa isə onlara deyir ki, “...İbrahim olmazdan qabaq Var Olan Mənəm.” Daha sonra onu dinləyənlər İsanı daş-qalaq etmək üçün yerdən daş götürürlər. İsa isə gizlənir və məbəddən çıxır. Bu hekayə bütövlükdə İsa Məsihin özü ilə İlahi arasındakı münasibəti necə görməsindən bəhs edir. Onu dinləyənlər İsa Məsihi ona görə daşlamaq istəyirlər ki, İsa Məsih Var Olan Mənəm deyəndə o, Əhdi-Ətiqdəki Çıxış kitabının 3:14-cü cümləsinə dolayısıyla istinad edir. Çıxış kitabında İlahi Musa peyğəmbərlə yanan koldan danışır və ona özünü “Var Olan Mənəm” kimi təqdim edir. İsa Məsih də həmin adı özü üçün işlətməklə dolayısıyla İlahi olduğuna istinad edir. Bunu anlayan yəhudilər də onu daş-qalaq etmək istəyirlər çünki eynilə İslamda olduğu kimi, özünün İlahi olduğunu iddia edən hər bir şəxs ölümlə cəzalandırılırdı. Ancaq işin ən maraqlı cəhəti budur ki, özünün İlahi olduğunu iddia edən İsa Məsih sonra da gizlənir. İstər-istəməz sual çıxır, İsa Məsih İlahi idisə niyə gizlənirdi? Gizlənirdisə, niyə İlahi olduğunu dolayısıyla da olsa iddia edirdi? Bəlkə o sadəcə məcazi mənada danışırdı? Ancaq Allahın mömin peyğəmbəri bu cür ciddi məsələdə necə cəsarət edib məcazi mənada özünün Allah olduğunu deyə bilərdi? Məgər İslamı öyrətdiyi kimi, o, bunun günah olduğunu bilmirdi?

Yalnız az bir qismini verdiyimiz bu istinadlar göstərir ki, İsa Məsih və İlahi arasındakı münasibət Xristianlıqda daha dəyişikdi və bunun da Müjdədən qaynaqlanan əsası var. Bu münasibətin mürəkkəbliyi və İslamdakı yaradan-peyğəmbər modelinə sığmaması o qədər açıqdır ki, hətta Xristianlıqdakı bəzi sapmalar belə onun insandan daha çox olduğunu açıqlamış və onun Yaradanla yaradılış arasındakı üçüncü bir cins, şey olduğunu iddia etmişlər (“tertium kuid” - üçüncü şey, nə yaradan, nə də yaradılmış, ikisinin ortasında bir şey). İsa Məsihin ilahiliyə iddiası və ya İlahi ilə özü arasında bir iç-içəlik münasibətinin olduğunu iddia etməsini onu çarmıxa gərdirən fəriseylər də gözdən qaçırmırlar. Fəriseylərin ona qarşı irəli sürdüyü küfr ittihamı ona dayanırdı ki, İsa Məsih özünün Allahın Oğlu olduğunu söyləyirdi. Yəhudilər onu buna dayanaraq ittiham edirlər: “Bizim bir qanunumuz var, bu qanuna görə O ölməlidir, çünki Özünü Allahın Oğlu adlandırır”.

İsəvilikdə İsa Məsih və ya Nəriman Qasımoğlu Nələri Gözdən Qaçırdır

2012-01-24T08:14:00.000-08:00

Bir neçə gün bundan öncə 525-ci qəzetin veb-səhifəsində proqressiv düşüncələrinə və şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşdığım Nəriman Qasımoğlunun ‘İsa Məsih’ adlı məqaləsini görəndə sevindim. Sevindim ki, nəhayət maraqlı və ənənəvi düşüncə tərzindən kənara çıxan, mülahizələriylə diqqətimi cəlb edən şərqşünas ziyalımızın məni çox maraqlandıran məsələlərdən biri barədə yazısını oxuyacam.

Ancaq məqaləni oxuduqca müəllifin məsələyə daha çox ənənəvi İslami nöqteyi-nəzərdən yanaşdığını görmək məni təəccübləndirdi. Məqaləni bitirəndə təəccübümə həm də bir təəssüf əlavə olundu, çünki müəllif üzərinə işıq tutduğu problemin digər tərəfinə yetərincə bələd olmadığını və ya barmaqarası yanaşdığını da yazısıyla ortaya qoyurdu. Həmin bələdsizlikdən doğan anlaşılmazlığı və ya birtərəfliliyi aradan qaldırmaq üçün elə Nəriman bəyin yazısı həcmində (bəlkə daha uzun) bir yazı yazmaq istədim.

Nəriman bəyin məqaləsində Xristian baxış bucağı nəinki İslamın İsa Məsihə münasibəti içərisində əriyir, həm də bir yerə qədər yanlış açıqlanır. Mən həmin bu yanlışlığı Məsihi perspektivindən aydınlatmaq və beləcə məsələni bir az daha açıqlığa qovuşdurmaq iddiasındayam. Yeri gəlmişkən, burada sadəcə ən önəmli hesab etdiyim yanlışlıqları açıqlayacam. Bəri başdan belə qəbul edək ki, bizi İncillərin doğru-yanlış yazılması, onların saxtalaşdırılması məsələsi yox, İncillərin ümumiyyətlə İsa Məsihin ilahiliyi haqqında dolayı ya düzünə nə deməsi maraqlandırır.

İsa Məsih Xristianlığın baxış bucağında

İsa Məsih haqqında Məsihiliyin nə dediyini anlatmaq üçün sadəcə Nəriman bəyin etdiyi kimi, Bibliyaya, daha doğrusu İncillərə istinad etmək və onları bir müsəlman ilahiyyatçısı, şərqşünas alimi perspektivindən şərh etmək yetməz.
Birincisi ona görə ki, İslamla Xristianlıq arasında müəyyən konseptual fərqlər var və həmin konseptual fərqlər nəzərə alınmazsa, Xristianlığın İsa Məsih haqqında mövqeyi nəinki heç bir anlam vermir, əksinə anlaşılmaz, əlaqəsiz mülahizələr yığını kimi görünür. Məsələn, İsəvilikdə təbiət (İlahi, ruhi, bəşəri), təkliyin çoxluqda və çoxluğun təklikdə açılması, vəfadar və fədakar İlahi sevgisi (ibranicə; ‘Hesed’ – təmənnasız sədaqət, yunanca; ‘Aqape’ – təmənnasız, fədakar sevgi), Qurtuluş (soteria), Əhd (Berit), bədənləşmə və cismaniləşmə (yunanca; ensarkosis, latınca; inkarnasiya) konseptləri var və bunlarsız İsa Məsihi Xristian mövqeyindən anlatmaq tam mümkün deyil. Nəriman bəy bunları nəzərə almadığı üçün yazısında Xristianlığın İsa Məsih haqqındakı mövqeyi tam, dolğun və sərrast açıqlanmır.

İkincisi, Nəriman bəy İncilləri şərh edərkən hermenevtik və ya şərh yanlışlığına yol verir. Klassik Məsihilikdə Nəriman bəyin yol verdiyi yanlışlığa eyzegezis deyilir. Eyzegezis ekzegezisin əksidi. Ekzegezis Qutsal kitabın tarazlaşdırılmış, biri-birinə tərs düşən mülahizələrinin hamısını nəzərə alaraq, mətnin kanonik və social-tarixi kontekstlərini, linqvistik və ədəbi-bədii, janr özəlliklərini göz önündə tutub onu Hippolu Avqustinin öyrətdiyi kimi sevgi prinsipinə dayanaraqdan şərh etməkdi. Eyzegezis, yəni Nəriman bəyin etdiyi, qutsal kitabdan yalnız bizim dediyimizi təsdiqləyən, bizim fikir və ideyalarımızla üst-üstə düşən mülahizələri seçib, onları geniş tarixi və teoloji kontekstdən təcrid edib bizim mülahizələri təsdiqləməyən ayə və fikirləri gözardı edərək fikrimizi əsaslandırmaqdı. Birisi eyzegezis edəndə kitabın öz-özlüyündə nə öyrətdiyi açıqlanmır, əksinə, mənbə ya kitab onu birtərəfli şərh edən şəxsin dediyini təsdiqləyən funksional və ikinci dərəcəli vasitəyə çevrilir. Deyək ki, mən Qurani-Kərimdəki əl kəsməkdən, arvad döyməkdən, kafir öldürməkdən bəhs edən ayələrin hamısını bir araya gətirib, insanlara mərhəmətdən, bağışlamaqdan bəhs edən, dində məcburiyyəti rədd edən ayələri isə gözardı edib bir fikir formalaşdırmağa çalışsam, Qurani-Kərim çox qəddar bir kitab kimi görünəcək. Ancaq bu cür yanaşma yanlışdı, çünki Qurani-Kərimdəki fərqli mövqe sərgiləyən bütün ayələri (sərt və yumşaq) nəzərə almır və Qurani-Kərimin bütövlüyünə sayğısız davranır. Nəriman bəy məhz belə bir səhvə yol verir. O, İncillərdə İsa Məsihin insani təbiətindən danışan mülahizələri seçir, fikirlərini onun üzərində qurur və bununla da İncillərdə İsa Məsihin dolayı ya düzünə İlahiliyindən danışan fikirləri susdurur. Nəticədə isə məhz Nəriman bəyin görmək və göstərmək istədiyi sonuc alınır. Ancaq axı, Əhdi-Cədid sadəcə İsa Məsihin insanlığından danışmır, həm də onun ilahi özəlliklərindən və İlahiliyindən bəhs edir. Bəs bu fikirlərin kontekstində həmin o insaniliklə bağlı mülahizələr necə görünür? İsa Məsihin insaniliyindən bəhs edən fikirlər onun ilahiliyindən bəhs edən mülahizələrlə birlikdə ümumiyyətlə İsa Məsih haqqında nə deyir? Gəlin birlikdə dolayı ya düzünə İsa Məsihin ilahiliyindən bəhs edən Bibləvi mülahizələrin bəzilərinə də göz ataq. Onları İsa Məsihin insanlığından bəhs fikirlərlə bir araya gətirməyi və bütövləşdirməyi mən oxucunun öhdəsinə buraxıram.

Milad bayramınız mübarək!

2011-12-25T07:57:00.000-08:00

Əzizlərim, hamınızın Milad bayramını təbrik edirəm! İlahi sevgisindən əskik olmayasınız!

Milada Gedən Yol

2011-12-16T12:02:00.000-08:00

Bir azdan insanlar Milad bayramını qeyd edəcək. Milad bayramını Rəbbimiz İsa Məsihin insaniləşməsi və cismaniləşməsi ilə bağlasalar da sözügedən bayramın Roma İmperiyasının mədəniyyətindən, həmin dönəmdəki digər bayram və təntənələrdən təsirləndiyi var.

İsəvilər üçün bu bayram Rəbbin və ya İlahinin insaniləşməsini və cismaniləşməsini və ya insan şəkli və insan kimi cism almasını anladır. Milad bayramında kilisələrdə xüsusi ibadət ayinləri keçirilir. İnsanlar bir araya gəlib dua və ibadət edir, şam yandırır və s. bu kimi şeylərlə Onu xatırlayırlar. Milad bayramı həm də mərhəmət, sevgi, bağışlamaq və başqasının bağışlanması və ruhi rifahı üçün təmənnasız yəni xoş niyyətlə əzab çəkməyi xatırladan və bizi buna sövq edən bayramdı. Əgər Miladı qeyd edirsinizsə, onu həmin gün başqası üçün, toplumun ən dibdə olan, ən rədd edilmiş, məzlum olanları üçün kiçicik bir yaxşılıq edin. O yaxşılıq etdikləriniz bunu anlamaya bilər. Ancaq siz balığı atın dəryaya. Balıq bilməsə də xalıq bilər.

Məsələn:

1. Bir dilənçiylə beş-on dəqiqə söhbət edin, onun ürəyini almağa çalışın. Ona sadəcə bir dilənçi kimi yox, insan kimi yanaşdığınızı hiss etdirin.

2. Xəstələriniz varsa onlara baş çəkin, onlarla danışın, onlara hədiyyələr verin.

3. Küsdüklərinizlə barışmağa can atın.

4. Sahibsiz heyvanları heç olmasa həmin bir gün üçün yedirin, onlara sığıncaq tapın və ya imkanınız varsa, sığınacaq verin.

5. Bir saat vaxt ayırıb həyatınızı, özünüzü, başqalarınızı niyə doğulub niyə yaşadığınızı səmimiyyətlər düşünün və Rəbbin Oğlunu sizin həyatınızdakı izlərini tapın.

Rafiq Tağı

2011-11-24T06:52:00.000-08:00

Azərbaycanlı yazar və jurnalist, mən də daxil olmaqla bir çoxlarının sevimlisi olan Rafiq Tağı aldığı bıçaq yaralarından sonra xəstəxanada vəfat edib. Böyük bir ehtimalla İran və radikal İslam əleyhinə yazılarından dolayı bıçaqlanan Rafiq Tağının qətli ölkəmizin nə qədər məşum bir boşluğa sürükləndiyini anladır.

Rafiq Tağı, qəbrin nurla dolsun! Biriləri sənin əlindən düşən məşəli götürüb sənin yolunla gedəcək.

Yaşamaq Rəməl Bəhrində

2011-11-05T17:45:00.000-07:00

Salam, əzizlərim, bu günlərdə nəfəs dərməyə bir az vaxt var. Fikirləşdim ki, bir-iki cümlə yazsam, qurumuş bloqumuz bir az canlanar. Bu günlər işlə bağlı məşğul olmaq bir az azaldıqca fikirləşirəm ki, arada bir hər şeydən, işdən, evdən, insanlardan az-çox aralanıb özünlə təkbaşına qalmağı bacarmalısan. Güncəl həyatdan bir az aralanmaq bizə hər şeyə kənardan baxmaq şansı verir. Yoxsa, baş hərdən elə qarışır ki, zamanın, insanların, həyatın necə gəlib keçdiyini belə bilmirsən. Ayılanda artıq gec olur. Günlərinin-həftələrinin detallarını itirmişsən, yavaşıyıb üstündə düşünmək gərəkən, zaman, enerji alan və buna layiq nə qədər fürsəti əlindən qaçırmısan.
Hərdən yavaşıyaq ki, həyatımızdan keçənin kim və ya nə olduğunu daha dəqiq, daha yaxşı görə bilək.

İkisi Bir Arada

2011-08-22T08:55:00.000-07:00

Düzən axtarışında

Əziz dostlar, yəqin fərqinə varırsınız ki, artıq getdikcə bloqa az yazı yerləşdirirəm və yazıların yerləşdirilməsindəki düzən-ardıcıllıq da əvvəlkitək dəqiq deyil. Bunun artıq qeyd etdiyim kimi bir sıra səbəbləri var və son aylar göstərir ki, bloqdakı müntəzəmliyi minimumda dərəcədə saxlamaq da gedərək çətinləşir. Odur ki, bundan sonra bloqa yalnız vaxtım olanda yazmağı düşünürəm. Təxminən ayda bir dəfə və ya hər bir aydan bir yazı yazmaq yəqin mümkün olacaq. Ən azından yaxın altı-yeddi ay üçün əvvəlki müntəzəmliyi bərpa etmək imkanım yoxdu. İndiliksə aşağıdakı yazını bloqa yerləşdirirəm.

Tanrıcıl Düşüncə

Tanrı və ya İlahi haqqında düşünməyin bir neçə şəkli var. Bunları şiddətinə, müntəzəmliyinə, prinsiplərinə, bu və ya digər din(lər)ə olan münasibətinə görə qruplaşdırmaq olar. Tanrı qavramına olan münasibətimizə bağlı olaraq, Tanrı haqqında inanaraq və inanmayaraq düşünmək mümkündü. Tanrı barədə ona inanmadan, onun varlığını ciddi qəbul etmədən düşünməyə ateist və ya ateistik-satirik ədəbiyyatda rast gəlinir. Bu cür düşüncə, əslində Tanrının özü haqqında yox, insanların Tanrı, fövqəltəbii varlıq qavramları haqqında düşüncədi, çünki fövqəltəbii başlanğıc ateist düşüncə tərzində bizdən asılı olmayan özəl obyektiv gerçəklik kimi mövcud deyil. Buna görə də son nəticədə bir ateistin Tanrı haqqında düşüncəsi əslində olmayan, sadəcə insanların düşüncələrində mövcud olan bir fikir, ideya, qavram, qorxu haqqında düşüncələrdi. Tanrı haqqında inanaraq düşünmək, onun gerçək olduğuna inanaraq fikirləşməyi içinə alır. Bu cür düşüncəyə müxtəlif dinlərdə rast gəlinir və düşünən şəxs üçün emosional komponentə bağlı olaraqdan fərqli nəticələr verir. İnanaraq düşünmək özüylə dilemmalar, şəxsən yaşanan narahatçılıqlar, sevinclər gətirir, çünki son nəticədə inanan birisi gerçəkdən var olan fövqəltəbii haqqında düşünür.

Şiddətinə bağlı olaraqdan emosional və etinasız düşüncəni ayırmaq olar. İlahi haqqında etinasız düşüncə, onun varlığı haqqında heç bir hiss, emosiya yatırımı etmədən, özümüzlə onun arasında maksimum məsafə qoyaraqdan düşünməkdi. Bu cür etinasız düşüncə sizə Tanrı haqqında insanların nə düşündüyü barədə çox şeylər öyrədər, ancaq sizi Tanrıya yaxınlaşdırmaz. Əksinə, emosional, hissi yatırım edərəkdən tanrı haqqında düşünmək çox maraqlıdı və sizi müxtəlif istiqamətlərdə götürə bilər. Əgər İlahi haqqında kinlə, nifrətlə, acıqla, davamlı narazılıqla düşünürsünüzsə, bu cür düşüncə tərzi (əgər inanan insansınızsa) sizi İlahidən uzaqlaşdırır və ya belə bir uzaqlaşma üçün potensial hazırlayır. Əksinə, Rəbb haqqında sevgi, ümid və səmimiyyətlə və özünü ona təslim edərəkdən, gözəl düşünürsünüzsə, onda Tanrıya yaxınlaşma ehtimalınız artır, çünki həm ürəyiniz, həm də düşüncələriniz Rəbbə açılır.

Hər bir düşüncə tərzinin öz yeri var. Hətta tənqidi düşüncənin də öz yeri var. Ən önəmlisi sizin üçün ən uyğununu tapmaqdı. Ancaq Tanrıya inanan birisinizsə, onda təbii ki, nə qədər gözəl düşünsəniz, bir o qədər də İlahiyə yaxınlaşarsınız.

Tarazlıq İfratçılığın Əksi Kimi

2011-07-28T12:40:00.000-07:00

İnancınızın necəliyinə bağlı olmadan istənilən hər hansı istiqamətdə ifrata varmaq məncə yolverilməzdi. Ola bilsin, Allaha, Tanrıya sizdən çox inanan yoxdu yer üzündə, ancaq bu inancınız sizi başqalarına düşmən edirsə, adamlara yuxarıdan aşağı baxmağa haqq verirsə, gec-tez çirkaba yuvarlanacaqsınız. Ola bilsin, Allaha, Tanrıya inancınızda gerçəkliyi, dəyişən zamanı göz önünə alırsınız, o qədər ki, sizdən daha yaxşı inancını ortama, dövrə görə yaşayan da yoxdu. Amma bu cür liberal yanaşma maraqlarınıza uyğun yeri gələndə öz inancınıza etinasız davranmağa əsas verirsə, inancınız da sözdən uzağa getmirsə, yenə gec-tez çirkaba yuvarlanacaqsınız.

Nə inancının şiddətində, nə də onu yerə-zamana uyğunlaşdırmaqda ifrata varmaq bir yerə gətirib çıxarmır. İfratçılıq sizi Allahın adından danışan, onun adından hamını mühakimə edən birisinə çevirə bilər. İfratçılıq sizin inancınızı önəmsiz, dəyərsiz bir oyuna çevirə bilər. İfratçılıq sizi sektarian, təriqətçi, dardüşüncəli birisinə çevirməyin ən yaxşı yoludu.

Məncə ifrata varmaqdan yayınmanın ən yaxşı yolu budur: 1) İnancınız sevgi, mərhəmət, bağışlama və təvazökarlıq kimi əxlaqi keyfiyyətlərə dayanmalıdı. 2) İnancınız qeyri-müəyyənliyə, müxtəlifliyə, ziddiyyətlərə, İlahinin əsrarəngizliyinə və nə sizin nə də başqalarının söylədiklərinə, bildiklərinə, iddia etdiklərinə sığmayacaq qədər böyüklüyünə açıq olmalıdı. 3) Birdəfəlik başa düşməliyik ki, İlahi hamının İlahisidi. Sizin sevmədikləriniz də (ateisti, bütpərəsti və s.) Onun yaratdıqlarıdı və istər mükafatını, istərsə də cəzasını bizdən yaxşı o bilir. Onun yaratdıqları üzərində bizim ondan çox haqqımız yoxdu.

Bir də hər şeyi kontektsə görə dəyərləndirmək lazımdı. Məncə, dardüşüncəli, inancı eqoistik təbiətini gizləmək üçün qalxan olan insandansa təvazökar, səmimi bir ateistlə dost olmaq daha yaxşıdı.

Siz necə düşünürsünüz?

"Sənə yar, səndən yar, şikayətim var"

2011-07-15T09:34:00.000-07:00

Bibliyanın önəmli özəlliklərindən biri İlahi ilə insanlar arasındakı əlaqələri nüansları ilə ifadə etməsidi. Bir çoxlarımız Allah haqqında şikayəti, incikliyi adətən güncəl həyatda İlahiyə inanmayanların dilindən eşidərik və belə olması gərəkdiyini düşünərik. Sanki Tanrıya inanan adam İlahidən inciyə bilməz və ya onların inancı şikayətlənmələrini önləyir. Ancaq iş burasındadı ki, həyat bizim görmək istədiyimiz kimi deyil. Çox inanclı, gerçəkdən səmimi insanların da bəzən Allaha şikayət etmələri, daha doğrusu Allahın özünə, Allahın özündən şikayət etmələrinə rast gəlmək mümkündü. Bibliya həm də bu cür səslərə yer verir, onları tanıyır və onları insanla Yaradan arasındakı münasibətlərə gətirir. Şəxsən mən özüm şikayətlənməyi sevməsəm də, ara-sıra bütün inananlar kimi mən də suallar qarşısında çaşıram, gerçəkliyin ağır paradoksları məni də əzir. Haqsız gördüyünüzü, İlahinin ədaləti haqqında inancla barışdıra bilmirsiniz, ancaq sualı, parakdoksu gözardı etmək də mümkün olmur. Mən bu cür şikayətləri “uman yerdən küsərlər” baxış bucağından və ya Füzulinin dediyi kimi, “sənə yar, səndən yar şikayətim var” şəklində qavrayıram. Aşağıda bu cür nisgil sərgiləyən məzmurlardan (Məzmur 22:1-15) bir örnək verirəm (azerincil.net səhifəsindən alınıb).

1. Ey Allahım, Allahım, niyə məni tərk etdin? Niyə ah-zarımdan uzaq durursan, mənə imdad etmirsən?

2. Ey Allahım, gündüz çağıranda mənə cavab vermirsən, Gecə rahatlığım yoxdur.

3. Nə qədər müqəddəssən! İsrailin həmdləri üzərində taxt quran Sənsən!

4. Ata-babalarımız Sənə güvənmişdi, Sənə güvənəndə onları xilas etdin.

5. Sənə yalvararkən qurtuldular, Sənə güvənərkən rüsvay olmadılar.

6. Lakin mən torpaq qurduyam, insan deyiləm, Adamların tənə hədəfiyəm, Xalq mənə xor baxır.

7. Məni hər görən lağ edir, Dodaq büzüb, başını yırğalayıb belə deyir:

8. «Qoy güvəndiyi Rəbb onu azad etsin, Rəbb ondan razı qalıb, qoy onu xilas etsin».

9. Lakin bətndən dünyaya məni gətirən, Ana qucağında ikən mənə əminlik verən Sənsən.

10. Doğulandan bəri Səndən asılıyam, Ana bətnindən bəri Allahım Sənsən.

11. Məndən uzaq durma, çünki əzab yaxındır, Köməyimə çatan yoxdur.

12. Nə qədər buğa məni dövrəyə salıb, Güclü Başan buğaları yan-yörəmi bürüyüb.

13. Yırtıcı aslanlar kimi nərə çəkirlər, Məni parçalamaq üçün ağızlarını açırlar.

14. Mən su kimi töküldüm, Bütün sümüklərim oynaqlarından çıxdı, Köksümdəki ürəyim mum kimi əridi.

15. Saxsı parçası kimi gücüm qurudu, Dilim damağıma yapışdı, Sən məni torpağa salıb ölüm verdin.

Bizi Nə Birləşdirir?

2011-06-28T11:04:00.000-07:00

Hərdən düşünürəm ki, dünyanın ən müxtəlif dinlərini, inanc sistemlərini, ümumiyyətlə fövqəltəbii dünyayla bağlı olan bütün təlimləri nə birləşdirir. Bütün bunları nəyin birləşdirdiyini deyə bilməsəm də məncə, İbrahim ənənəsindən qaynaqlanan inancları birləşdirən ən önəmli bir şey onların İlahi haqqında nə qədər çox şeyi bilmədiklərini etiraf etmələridi. Musəvi, İsəvi və İslamı birləşdirən şey əslində tək Allaha inanmaq, peyğəmbərlik, vəhy konseptlərindən daha çox onların hər birinin Tanrının nə qədər bilinməz olduğunu etiraf etmələridi. Bizim hamımızı o birləşdirmir ki, biz Rəbb haqqında nəsə bilirik. Bizim hamımızı o birləşdirir ki, biz Rəbb haqqında nə qədər sonsuz, ucsuz-bucaqsız və dibsiz şeyləri bilmirik. Bizi birləşdirən Allah haqqında bildiyimiz deyil, bilmədiklərimizdi.

İbrahimdən qaynaqlındığı söylənən hər üç inanc onu iddia edir ki, Rəbb bizim bildiyimizdən daha çoxdu, daha dərindi, sonsuzdu. Bu inancların hamısı razılaşır ki, İlahini tam dərk etmək insan əlində olan bir şey deyil. Son nəticədə İlahi dərkedilməzdi.

Bu, çox maraqlı bir məsələni ortaya çıxarır. Bəs əgər Rəbb, fövqəltəbii haqqında bilmədiyimiz bildiklərimizdən müqayisəyə gəlməz dərəcədə daha çoxdursa, dərindirsə və önəmlidirsə (1) və əgər həmin bilmədiklərimiz sferasında olanlar, Rəbb haqqında bildiklərimiz sferasında olan və biri-biriylə uyuşmayan bilgilərdən fərqli olaraq İlahini daha çox xarakterizə edirsə (2) onda necə olsun? Ola bilməz mi ki, fövqəltəbii varlıq haqqında bilmədiyimiz sferada Tanrının özəllikləri bizim bildiyimizi iddia etdiyimiz və bildiklərimiz sferasına girən fərqli bilgilərdən daha önəmlidirsə, bu bizim ayrılıqlarımız üçün nə anlama gəlir?

Məncə, belə bir vəziyyətdən çıxaracağımız bir nəticə Tanrı və ya fövqəltəbii varlıq haqqında bütün tərəflərin (Musəvi, İsəvi, İslam) biliklərinin yarımçıqlığı və buna görə də əslində hamısının eyni durumda olmasıdı. Başqa sözlə, sözünü etdiyim üç dinin heç biri Tanrıya münasibətdə bilmədiklərimizin sonsuzluğu və önəmi kontekstində digərindən daha çox bilgi vermir.

Bu, əlbəttə, ilk baxışda belədi. Gerçəklikdə isə hər üç din biri digərindən fərqli, bəzən biri-birinə ziddiyyətli bilgilər ortaya qoyur və hər üçündə vəhyin unikal elementlərinin olması onların Tanrı haqqında bilmədiklərimiz kontekstində insanlığa verdiyi bilgilərlə bağlı dəyərləndirməni çətinləşdirir.

Açığı, mənim üçün önəmli olan nə fərqləri gözardı etmək, nə də bizi birləşdirənləri şişirtməkdi.

Pentekost: Qutsal Ruhun Gəlişi

2011-06-12T13:29:00.000-07:00

Məsihilikdə önəmli və sonradan bayrama çevrilən hadisələrdən biri Pentekostdur və bu gün Kilisələr bu bayramı qeyd edirlər. Pentekost yunanca əllinci gün anlamına gəlir. “Həvarilərin Əməlləri” (2:1-6) kitabına görə, İsa Məsihin dirilməsindən əlli gün sonra Qutsal Ruh və ya İlahi özü həvarilərin üstünə enir və ya həvarilərin canına hopur. Bunun nəticəsi kimi, həvarilər öyrənmədikləri, bilmədikləri dillərdə danışırlar və İsa Məsihə şəhadət verirlər. Onlarn ətrafında həmin gün yəhudilərin bayramlarından birini qeyd etmək üçün bir çox ölkələrdən gələn insanlar da öz dillərində müjdəni eşidib ona inanırlar (bu mənada Pentekostun yəhudilərin dini bayramlarıyla dolayı əlaqəsi var).

Dünyəvi dildə və konseptlər sistemində həvarilərin başına gələni (əgər belə bir şeyin baş verməsini qismən qəbul etmək olarsa) kütləvi psixoz və ya kütləvi dini histeriya kimi təsvir etmək olar. Məsihiyyət baxış bucağından bu hadisə möcüzə və İlahinin peyğəmbərliyi yerinə gətirməsi, verdiyi sözü tutması kimi anlaşılır. Xristianlığa görə Tövratda (Yoel 2:28-29) Tanrının dediyi öz ruhunu insanlara göndərməsi hadisəsi məhz Pentekostda yerinə gəlir. Pentekost hadisəsi zamanı Peter insanlara bir daha İsa Məsih haqqında şəhadət verir və Bibliyada yazılana görə həmin hadisənin şahidi olan bir neçə min insan məsihiliyi qəbul edir, daha doğrusu İsa Məsihdə Rəbbin insaniləşdiyinə və bununla da bizə qurtuluş müjdəsi gətirdiyinə inanır və bu müjdəyə uyğun yaşamağa başlayır.

Kilisənin liturgik təqvimində Pentekost Diriliş bayramından sonra gəlir və özəl olaraq qeyd edilir. Bundan başqa çağdaş isəvilikdə Pentekostalizm adıyla bilinən bir hərəkat-cərəyan da var və onlar dillərdə danışmaq hədiyyəsini (qlossolaliya), Qutsal Ruhla əlaqəyə girmək ideyasını vurğulayırlar.

Bu videodan dünyanın ən məşhur teoloqlarından biri Anqlikan kilisənin arxiyepiskopu Roan Uillyamın Pentekostla bağlı düşüncələrini izləyə bilərsiniz. Balacaq qeyd: video ingilisədi.

Bap-Balaca Detal

2011-06-02T10:25:00.000-07:00

“Nə deməkdi pnevmatologiya?” soruşsam nə deyərdiniz? Bir az tibbi terminlərlə tanışlığı olan deyəcək ciyər xəstəlikləri ilə məşğul olan sahə ya buna bənzər bir şey.

Mən də deyəcəm ki, səhv deyirsiniz. Daha doğrusu tam açıqlamırsınız.

Pnevmatologiya həm də Müqəddəs Ruh haqqında olan düşüncələrə, yanaşmalara verilən addı və Xristian teologiyasının bir bölməsidi.

Pnevma (pneuma) qədim yunan dilində nəfəs, külək, yel anlamına gəlir və ruh mənasında da işlədilirmiş.

Maraqlıdı. Bir vaxtlar pnevmatik silahlar olan tirlər olurdu orda gedib pul verdikdən sonra bir-iki çaq-çuq güllə atırdınız, önunuzdən qaçan oyuncaq dovşanları vururdunuz. Bir sözün heç əlaqəsi olmayan sahələrdə tarixçəsi.

Niyələr

2011-05-15T12:41:00.000-07:00

Bir dəfə haradasa oxumuşdum ki, insanların tanrıcıl inanca qarşı verdiyi etirazların kökündəki motivləri üç qrupa ayırmaq olar. 1) fəlsəfi. Bəzi insanlar fövqəltəbii varlığa ya varlıqlara, ilahi də daxil olmaqla fəlsəfi xarakterli səbəblərdən inanmırlar. Məsələn, belə insanlara görə, hər şeyə qadir ilahinin mövcudluğu ehtimalı sıfıra bərabərdi. Və ya belə insanlara görə ilahi sadəcə izahedici funksiya daşıyan bir konseptdir və indiki dövrdə elm həmin funksiyanı daha yaxşı yerinə yetirdiyinə görə, ilahiyə inanmağa ehtiyac yoxdu.

2) sosial. Bir sıra insanlar ilahiyə inanmırlar, ona görə ki, ətraflarındakı insanlar inanmır və cəmiyyət özü inanmamaq üçün basqı göstərir. Tanrıya inanc geridəqalmışlıq kimi görünür və belə qəbul edilir. Belə insanlara görə ilahiyə inanmaq geridəqalmışlıq deməkdi, ilahi konsepti bizim dönəmimiz üçün önəmini itirib. Qısacası, ilahiyə inanmaq dəbdən düşdüyü üçün bir qrup insanlar ilahiyə inanmır. 3) şəxsi. Başqa qrup insanların allaha inanmamasına səbəb onların şəxsi təcrübələrindən qaynaqlanır. Məsələn, birisi deyə bilər ki, mənim qardaşım ağır xəstəydi, mən dua etdim, ancaq qardaşım sağalmadı və rəhmətə getdi. Deməli allah yoxdu, olsaydı mənim yalvarışlarıma cavab verərdi. Bir insanın ilahiyə inancı rədd etməsi qarışıq motivlərdən də qaynaqlana bilər. Məsələn, İlahinin yoxluğunu iddia edən arqument kimi şərin yoxluğu arqumenti bir yerə qədər fəlsəfi və şəxsi ehtirasların kombinasiyasından qaynaqlana bilər. Bundan başqa ilahiyə inancı rədd edən insan öz motivlərini özü üçün belə tam aydınlaşdırmamış ola bilər.

İlahiyə inancı bu cür motivlərlə rədd etməyi, ilahiyə inanmaq məsələsinə etinasız yanaşmaqdan ayırmaq lazımdı. Sözügedən motivlərlə inancı rədd edənlər ilahinin varlığı məsələsində az-çox formalaşdırılmış mövqeyə malikdilər. Dini inanca etinasız insanların həyatı başqa prioritetlərə malik olduğu üçün onlar artıq ilahi haqqında düşünmədən və ya ilahiyə inancı həyatlarının marginal parçasına çevirərək yaşaya bilirlər. Bu cür insanlar üçün fövqəltəbiiyə inanc üstündə düşünülməyəcək qədər önəmsizdi və onlar ilahi haqqında hər hansı formalaşdırılmış fikrə malik deyillər. Mən özüm bu təsvirlə razılaşmasam da, ənənəvi xristian apologetikasında bu cür insanlar praktiki ateistlər adlandırılır.

Bu bölgünü olduğu kimi İlahiyə inanan insanlara da tətbiq etmək olar. Bəziləri fəlsəfi motivlərədən yola çıxaraq İlahiyə inanca varırlar. Bir dəfə bir həkimlə tanış olmuşdum, ilahiyə niyə inandığını soruşanda mənə dedi ki, ilahiyə inanmasan dəyərlərin və dəyərləndirmənin önəmi qalmır. Astrofizika sahəsində Harvarddan məzun olan bir professor tanıyıram. Ondan soruşanda ki, niyə ilahiyə inanır, dedi ki, apardığım astrofiziki araşdırmalar nəticəsində belə qərara gəldim ki, bütün bunlar (kainatdakı düzən və s.) təsadüfi ortaya çıxa bilməz və deməli mütləq kimsə bunları yaratmalıdı. Bu, artıq şəxsi və fəlsəfi motivlərin kombinasiyasından qaynaqlanan inancdı. Sosial motivlərdən qaynaqlanan dini inanc içtimai, ilişgisəl səbəblərdən dini inancı qəbul etməyi anladır. Məsələn, birisi sırf praktiki səbəblərə görə, həyatda çətinliklərə sinə gərə bilməsi üçün dini inancı qəbul edə bilər. Bu, sosial-utilitarian motivdi. Bəziləri isə, həqiqətən gerçək inanan birisindən ilham alıb ilahiyə inana bilər. Məsələn, M.L. Kinqdən, qarşılaşdığı çoxlu yaxşı və inanan insanlardan birisi ilhamlanıb ilahiyə inana bilər. Bəzi insanlar da sıfr şəxsi təcrübələrinə görə inana bilər. Buraya mistik yaşantılardan tutmuş cavab verilən dualara görə inanmağa qədər bir çox yaşantılardan qaynaqlanan təcrübə aiddi. Məncə bunların arasında ən güclüsü qarışıq motivlərlə inanmaqdı: həm fəlsəfi, həm sosial, həm də şəxsi yaşantılardan doğan inanc.

Üçqat Ölüm: İlahi, İnanc və Məna

2011-04-26T11:33:00.000-07:00

Ara-sıra bizim veb-səhifələrdə (bizim deyəndə mən Azərbaycan dilində olan və ya Azərbaycanla bağlı olan veb-səhifələri nəzərdə tuturam.) Allahın ya ilahinin ölümündən bəhs edilər. Demək olar ki həmişə bu cür yazılarda Nitsşenin adı çəkilir.

İlahi bir çox insanlar üçün və ümumiyyətlə müasir dünya üçün Nitsşenin dediyi mənada ölüb. Əlbəttə, Nitsşenin nə dediyini bildiyimi yüzdə yüz iddia edəcək deyiləm, ancaq İlahiyə, fövqəltəbii varlığa inanmayan birisi kimi Nitsşe həqiqətən nə vaxtsa mövcud olmuş Allahın, ya İlahinin öldüyünü nəzərdə tuta bilməzdi. Əksəriyyət üçün, Nitsşenin Allah ölüb nidası əxlaqi və mənəvi normaların mənbəyi kimi İlahinin içtimai mühitdən, insanların həyatından silinməsi, belə bir funksiyasını itirməsi anlamına gəlir. Söhbət təbii ki, insanların İlahi konseptindən, qavrayışından gedir və daha çox inkişaf etmiş və ya Qərb dövlətlərində müşahidə edilən fenomendi. Başqa sözlə, insanlar nüfuz mənbəyi kimi mütləq, qeyd-şərtsiz mövcud olması iddia edilən bir X-ə ya Y-ə istinad edəmmirlər artıq. Bir yerə qədər ilahi anlayışı və onunla birlikdə vəhy qavramı irrelevant hala gəlib.

İlahi qavrayışının ölməsi və ya birbaşa ya dolayı qavranılanın dışında gerçəkdən mövcud olan və mənbə kimi çıxış edən bir varlıq haqqında konseptin irrelevant hala gəlməsi həm də sonucda inancın, ümumiyyətlə inanmağın ölməsi deməkdi. Siz nəyəsə, kiməsə inana bilərsiniz, ancaq bütün inanclar, inanmalar məhz dəyərlərin fövqəltəbii varlıqdan gəlməsi fonunda həqiqi anlam aldıqları (metafizik ölçüm qazandıqları) üçün ilahi konseptinin anlamsızlaşması bu cür inancların da anlamsızlaşmasına, ucuzlaşmasına yol açır. Sevgilinizə etibar edə, inana bilərsiniz, ancaq belə bir etibar, güvənc İlahi qavramının və son nəticədə İlahiyə inancın irrelevant olmasından dolayı heç bir metafizik əsasa malik deyil. Sırf funksional baxımdan belə bir güvənc, inanmaq önəmlidi, ancaq bu güvənc, sevgilinizin sizi sevdiyinə inanmaq özəlliyi dərin deyil, ola da bilməz, çünki onun ruhla, ölümdən sonrakı həyatla, bu dünyayla məhdudlaşmayan mövcudluq potensialından gələn transendental dərinliklə bir əlaqəsi yoxdu. Bunun üçün iki şeyə ehtiyac var, əvvəla İlahinin gerçəkdən, obyektiv, sizin şüurunuzdan asılı olmadan mövcudluğuna inanmalısınız və ikincisi də bu inancınızın güncəl yaşamınız üçün sonuclarını ciddiyə almalısınız. İlahinin ölümü düşüncəsi və İlahi konseptinin içtimai həyatdan sürgün edilməsi vəziyyəti buna imkan vermir.

Məncə İlahi və inancın ölümü həm də mənanın ölümünə yol açır. Mənanın ölümü məna çoxluğu demək deyil. Həyat, insan, dinlər və s. hər zaman fərqli və müxtəlif şərh edilib. İndi də elədir və gələcəkdə də belə olacaq. Dildə, həyatda, sözdə, əməldə çoxmənalılıq və qeyri-müəyyənlik mənanın ölümüylə bağlı deyil. Mənanın ölümü deyəndə mən mənanın önəmsizləşməsini nəzərdə tuturam. Əgər İlahi ölübsə və ya güncəl yaşamımız üçün anlamsızlaşıbsa o zaman anlam axtarmanın nə anlamı var? Bir şeyə anlam vermək və ya verməmək biri-birindən son nəticədə heç bir üstünlüyə malik deyil. Düzdür, ən azından həyatımızda bir (neçə) funksional mənaya malik olmadan yaşamaq çox çətindi və biz istəsək də, istəməsək də, fərqində olsaq da, olmasaq da, vurğulasaq da, vurğulamasaq da müxtəlif mənalar yaradır, alır, verir, tapır və onlar vasitəsilə yaşayırıq. Ailəniz, işiniz, dərdiniz, ölkəniz, ideologiyanız və s. həyatınızın mənası ola bilər, ancaq sonucda bunun bir anlamı yoxdu, çünki məna eynilə inanmada olduğu kimi, fövqəltəbiiyə inanc fonunu itirdiyindən anlamsızlaşır.

Məsih Dirildi! Pasxa (Diriliş) bayramını qeyd edərdkən

2011-04-21T12:49:00.000-07:00

İsa öldü, gömüldü, üç gün sonra ölümdən dirildi,

Məsih gəldi, göründü, etdiyi vəd sözündən bilindi.

Bayram elə bəşər oğlu, Rəbbin səni bağışladı,

Günah düşdü, söküldü ürəkdən, yaş gözündən silindi.

Sürəti Necə Azaltmalı

2011-04-15T19:09:00.000-07:00

Əzizlərim, belə bir qərara gəlmişəm ki, bloqda yazı yerləşdirilməsi qaydasını dəyişim. Əgər bloqu daimi oxuyanlardansınızsa onda bilirsiniz ki, bir qayda olaraq həftəyə bir ya iki yazı yerləşdirməyə çalışıram və yazıları biri-birindən zaman etibarilə 3-4 gün ayırır. Son zamanlar artıq bu müntəzəmliyi saxlaya bilmirəm, artıq həftədə bir dəfə, bəzən on gündən bir yazı yerləşdirirəm.

Bu cür gecikmələrin şəxsi və peşə həyatıyla bağlı səbəbləri var və bir az irəliyə baxdıqca görürəm ki, həmin faktorlar ən azından yaxın bir neçə ay üçün yazıların yerləşdirilməsi müntəzəmliyinə təsir edəcəklər.

Odur ki, bundan sonra qeyri-müəyyən müddətə, vəziyyət dəyişənə qədər hər ay bloqa iki yazı yerləşdirmək istəyirəm. Belədə hər on beş gündən bir yazı yerləşdirmək və deməli hər yazının hazırlanmasına daha çox vaxt ayırmaq mümkündü. Bu, həm mənim üçün rahatdı, həm də yazılara daha çox diqqət ayıra bilərəm. Sözügedən qaydanı Maydan başlayaraq tətbiq edəcəm.

Qutsal Çağrı

2011-04-07T11:53:00.000-07:00

Bu günkü Azərbaycanda ümumbəşəri Kilisə və ya ayrı-ayrı pastorlar məhz kilisəni, Məsihiliyi təmsil edən şəxslər kimi ölkəmizin siyasi-içtimai həyatında iştirak etmirlər. Ola bilsin ki, qəzet və jurnallarda ara-sıra onların adlarına rast gəlirsiniz, ancaq bunun da səbəbi bir qayda olaraq kiminsə qanunsuz toplaşması, polisin bir dini qrupun işinə müdaxilə etməsi kontekstində olur. Yəni Kilisə və pastorlar özləri irimiqyaslı sosial-içtimai münasibətlər başlatmırlar, diqqət mərkəzinə gələndə də əsasən rejimin ədalətsiz qanunlarını pozduqlarına (yoxsa “pozduqlarına”?) görə gəlirlər. Bunun bir sıra səbəbləri var. Qısaca bəzilərini sadalayım. Katolik və Pravoslav kilisələrinin ənənəvi olaraq sosial-içtimai həyatda zəif iştirakı, ölkədəki çoxluğun başqa dinə aid olması, Xristianların ümumilikdə azsaylılığı və marginallığı, rejimin nəzarəti və kilisə xadimlərinin yetərincə hazırlığının olmaması və s.

Ancaq Kilisənin sosial-içtimai və siyasi proseslərdə müəyyən məsafədə duraraq iştirakı nəinki zəruridi, əksinə qaçınılmazdı. Bu ümumbəşəri Kilisəyə Rəbbin Xoş Xəbəri nöqteyi-nəzərindən ölkədəki içtimai ab-havanı tənqid etməyə, proqressiv və demokratik axınları həvəsləndirməyə fürsət verir. Nəzərə alaq ki, Kilisə heç vaxt sosial həyatdan təcrid olunmayıb, bu, sadəcə mümkün deyil. Kilisənin əlbəttə çox səhvləri, yanlışlıqları olub, bununla belə bunların heç biri toplumdakı müxtəlifliyi zənginləşdirə bilən bir qrupun içtimai sferadan istisnasına (demokratik sistemlərdə əlbəttə) əsas vermir. Bundan başqa xristianların ölkəmizin vətəndaşları kimi bu proseslərdə iştirak etmək haqları var və ən azından bir vətəndaş, soydaş kimi onlardan inanclarına görə bu proseslərə qarışmamağı tələb etmək özünü doğrultmur.

Söhbət ondan getmir ki, ölkədə rəsmi kilisə olsun, kilisə aqressiv şəkildə hamını xristianlaşdırmağa çalışsın, siyasi hakimiyyəti xristianlar əllərinə keçirsinlər və s. Bunlar kökündən Kilisənin təbiətinə ziddi və buna yuvarlanan kilisə özü-özünü Məsihin Bədənindən qoparır. Söhbət ondan gedir ki, kilisələr və pastorlar qorxmadan rejimi tənqid etməyi bacarmalıdırlar, ölkədəki kasıblığı zəiflətmək üçün irimiqyaslı sosial axınlar yaratmalı və davam etdirməlidirlər, növbəti diktatorun hakimiyyəti mənimsəməsini önləmək üçün pastoral vəəz oxumalı və inanclıları maarifləndirməlidirlər. Söhbət bundan gedir ki, Kilisənin, kilisələrin, pastorların, sıravi Məsihilərin sosial həyata qatqısı olmalıdı. Çağdaş Azərbaycan Kilisəsində Martin Lüter Kinq, Desmond Tutu, Tereza Ana, Fridrix Bonhoffer, Oskar Romero və digərlərinin mirası və təcrübəsi yaşadılmalıdı.

Bax bu bizim kilisələrdə yoxdu. Və ya varsa da çox zəifdi.

"Əgər...Onda" Oyunu

2011-04-01T16:51:00.000-07:00

Deyək sizə üç şərt verilib:

1) Allahın mövcudluğunu tam, qəti və birmənalı sübut etmək mümkün deyil, 2) Əldə edilən bütün faktlar, onların həm elmi, həm dini, həm filan-beşməkani şərhi əlli əlliyə fövqəltəbii qüvvənin olmasına və olmamasına işarət edən şəkildə bölünüblər, yəni əlinizdəki bütün bilgilərin əlli faizi onun varlığını, əlli faizi də onun yoxluğunu göstərir, 3) sizdən tələb edilir ki, yalnız və yalnız iki mövqedən birini seçəsiniz: A) İlahinin (fövqəltəbii mütləqin) varlığına inanmaq və ya B) inanmamaq.

Siz hansını və niyə seçərdiniz?

İsa Məsihin Məsəlləri

2011-03-26T16:15:00.000-07:00

Əhdi Cədiddə İsa Məsih bu və ya digər işi, nüansı, fikri, ideyanı anlatmaq üçün məsəllərdən istifadə edir. Əslində buna məsəl demək bir az çətindi, çünki dilimizdə, ədəbiyyatımızda məsəl deyilən janr-özəllik İsa Məsihin istifadə etdiyi və yunancası parabole olan təhkiyə-hekayə-narrative-alleqoriya-didaktika-bənzətmə-simvol olan vasitədən az-çox fərqlənir.

Rəbb İsa Məsihin istifadə etdiyi məsəllərdən bəzilər çox qısa, bir-iki cümləlik, bəziləri isə əksinə, nisbətən uzundu və bir çoxunda dinilik, alleqoriya elementləri, kontekstə dolayı istinad etmə var, onları müstəqil işlətmək olar, çünki çatdırmaq istədiyi ideyalar hekayətçik-məsəlin özündədi, içindədi – yəni dilimizdə məsəl adlanan deyimlər, sözlər kimi əlavə bir hekayətlə şərhinə və ya əlavə hekayətə birləşdirərək istifadəsinə ehtiyac yoxdu, hərçənd ki, qısa və özəlliklə də simvolik məsəllərin müasir oxucu üçün açıqlanmasına ehtiyac yaranır. Bundan başqa bir çox məsəllərdə bu günkü oxucu üçün olmasa da (kontekstin itirilməsindən və ya oxucuda zəruri fon bilgisi olmadığından) İsa Məsihin müasiri dinləyicilər üçün şokedici özəlliklər var. Ancaq biz bunlara məsəllər deyirik çünki dilimizdə onlara ən bənzər olanı elə məsəllərdi. Bəzi məsəllər çox yığcam, qısa, anlamı tam çıxarmaq üçün düşünmək gərəkdirən bənzətmələrdi (bu mənada onlar tapmacaya və ya düşüncəni stimullaşdıran söz-fikir oyunlarına bənzəyir). Onların izahı, necə anlaşılması haqqında indiyə qədər də mübahisələr gedir. Aşağıda mən Luka 13:18-20-dən çox qısa iki məsəli gündəliyə yazacam.

“Sonra İsa dedi: “Allahın Padşahlığı nəyə bənzəyir? Onu nəyə bənzədim? O bir adamın bağçasına əkdiyi xardal toxumuna bənzəyir. O toxum böyüyüb ağac olur. Göydə uçan quşlar onun budaqlarında yuva qurur.”

İsa yenə dedi: “Allahın Padşahlığını nəyə bənzədim? O, xəmir mayasına bənzəyir. Qadın onu götürüb üç kisə una qarışdırıb bütün xəmir acıyanadək saxlayır”.”

Məndən yazmaq. İzahını da siz düşünün.

Novruz Bayramı

2011-03-20T10:28:00.000-07:00

Novruz bayramınız mübarək olsun, əzizlərim! Hamımıza uzun ömür, can sanlığı və sevgi arzulayıram.

Ruh Oxşayan Jazz: "Let My People Go!"

2011-03-16T20:21:00.000-07:00

Ruhsal məzmunlu klassik cazz. Bir az sözlərini dəyişdirsəniz, bizim günlərimiz üçün hələ də aktualdı. "O, President, let my people go!"

Liturgik Təqvim

2011-03-11T12:10:00.000-08:00

Liturgik təqvim kilisə ibadətinin bu və ya digər yönlərini vurğulayan və ya ümumbəşəri Kilisə, Məsihilik tarixindəki önəmli hadisələrin qeyd edilməsini ifadə etmək üçün ayrılmış zaman kəsimidi. Bu təqvim istifadə etdiyimiz zaman təqvimi ilə üst-üstə düşməyə bilər və zamanın axışını bildirmək üçün istifadə edilmir. Sözünü etdiyimiz təqvim sadəcə kilisə tarixindəki hadisələrin ibadətdə təntənəli qeyd edilməsini anlatmaq üçün yararlıdı. Gündəliyimizin daimi oxucuları liturgik təqvimdəki hadisə-aylardan biri ilə, Milad bayramı ilə tanışdırlar. Milada bənzər kilisə təqvimində ya liturgik təqvimdə bir sıra belə qeyd ediləsi şeylər var. Bu cür bayramlar, hadisələr, simvolik matəmlər həm də bir çox kilisələrdə özəl ibadət elementləriylə, bir xristianın ibadət və davranışında həmin zamana həsr olunmuş dəyişikliklərlə xarakterizə edilir.

Liturgik təqvimə bir çox kilisələrdə riayət edilir. Xüsusən də Katolik və Pravoslav kilisələrində sözügedən təqvim önəmlidi. Bir sıra Protestant qollarında da liturgik təqvim istifadə edilir, ancaq daha az. Bu təqvimdəki bir çox hadisələrin-ayların dilimizdə adı yoxdu, odur ki, ingiliscə adından istifadə edəcəyim üçün gərək bağışlayasınız.

Bu il mart ayının ilk onluğunun sonuna yaxın Katolik, Protestant kilisələrində Lent (ruscası deyəsən Великий Пост olur.) başlayır. Lent ayında günahlardan tövbə etməyə diqqət yetirmək, bəzi kilisələrdə isə oruc tutmaq və ya İsa Məsih adına bir sıra alışılmış vərdişlərdən özünü müvəqqəti uzaqlaşdırmaq (bu vərdişlərin necəliyi önəmli deyil), çoxlu dualar etmək, öz yaşantılarımız üzərinə düşünmək arzuolunandı. Lent inanclıları daha sonrakı ay-hadisə üçün hazırlayır və təxminən qırx gün davam edir.

Bu ayda bütün inanclılara uğurlar arzulayıram.

Önyarğılar Dünyasında

2011-03-06T13:07:00.000-08:00

Hamımızın önyarğıları var. Birincisi ona görə ki, önyarğısız və ya stereotiplərə dayanan mühakimə olmadan yaşamaq qeyri-mümkündü, ikincisi, ona görə ki, yaşadığımız dünyada bol-bol arzuolunmaz, təhrifedici, mənfi informasiyaları qəbul edirik, üçüncüsü ona görə ki, özümüz mükəmməl deyilik. Niyə insanları stereotiplərə dayanaraqdan mühakimə edirik sualının cavabını istədiyiniz qədər uzatmaq olar, buna nədən görmürəm.

Stereotiplər sadəcə mənfi olmaz. Müsbət stereotiplər də var. Ancaq önyarğı bu yazıda mən işlətdiyim mənada stereotiplərə dayanaraqdan mənfi dəyərləndirməni anladır. Ümumiyyətlə insanların mənfi dəyərləndirməsi, bir şeyi rədd etməsi tamamən gözlənilən və yolveriləndi ancaq bunu stereotiplərə dayanaraqdan etmək arzuolunmazdı və nə dəyərləndirən üçün nə də dəyərləndirilən üçün əslində müsbət heç nə vermir.

Sizin önyarğılarınız varmı? Yox deyirsinizsə, bu yazının sonrasını oxumayın, sizlik deyil. Hə deyirsinizsə, onda onları dəyişmək üçün nə etmisiniz? Önyarğıları dəyişməyə dəyər, dünyanız genişlənəcək, insanları daha dərindən və incəliklə başa düşəcəksiniz. Həssas olacaqsınız. Gerçəkliyin ağrı və acılarını bölüşməyi bacaraqsınız, başqalarının görmədiklərini görəcək, anlamadıqlarını anlayacaqsınız.

Önyarğıları anlamaq, öz önyarğılarını tapmaq və onu gerçək, az-çox əsaslandırılmış, tarazlı, şəxsi yaşantılardan ayırmaq çətin işdi. Yaxşı bir Çin atalar sözü var - əslində atalar sözü olub-olmadığından əmin deyiləm, ancaq deyək Çin atalar sözü. “Suyun necə olduğun bilmək istəyirsinizsə, balıqdan soruşmayın”. Biz də onun kimi. İçində böyüdüyümüz önyarğıların fərqində olmarıq. Bu azmış kimi, onların önyarğı olub-olmadığıyla hər kəs razılaşmaz. Bəziləri üçün öz önyarğıları həqiqətin nüvəsidi. Odur ki, öz önyarğılarının fərqinə varmaq və onları atmaq özünü analiz etmək, öz həyatını və düşüncələrini dəyərləndirmək yetənəyi istəyir. Ancaq fərq etməz, hər halda cəhd edin.

Şeirlərdən Nə Boylanır

2011-03-01T08:26:00.000-08:00

Bu keçiddəki birinci şeiri oxuyun. Görən, Azərbaycan şairlərini, yazıçılarını Məsihiliklə bağlı ya Məsihiliyə istinad edən mövzulardan yararlanmağa vadar edən nədi? Bir dəfə yazmışdım bu barədə. İndiyə qədər də mətbuatda bu cür yazılar gedir. Məncə pis deyil.

Xocalı Faciəsi

2011-02-25T07:57:00.000-08:00

Xocalı faciəsini qeyd etməyə dəyər ancaq bundan ötrü özümüzü qurbanlıq qoyuna çevirməyə dəyməz. Viktim psixologiyası insanı əzən, onun özünəgüvəncini itirməsinə səbəb olan bir düşüncə tərzidi. İllərlə bu düşüncə tərzini ruhuna hopdurmuş insanlarda kin-küdurət, özündən və başqalarından xroniki narazılıq yaranır.

Xocalı Faciəsi nifrət etməyə əsas verməməlidi. Nifrət güclü silahdı, güclü hissdi və bir çox hallarda mühərrik, yanacaq kimi insanı yolun sonuna gətirir. Bununla belə, nifrət arzuolunmazdı, çünki nifrət edən insanın, şəxsin özünə də dağıdıcı o, təsir edir. Nifrət edən, sadəcə başqasını məhv etmək, başqasına gözügötürməzlik etmir, həm də özünü yeyib-bitirir. Nifrət heç bir zaman həll variantı olmayıb. Nifrət ancaq nifrət törədir və beləcə bir zəncirə çevrilib sizi, sizdən sonrakıları, bir faciə əhvalatına, qisas arzusuna (siz nifrət edirsinizsə), qorxu hissinə (sizə nifrət edirlərsə) və hər şeyi boyayan bir rəngə bağlayır.

Məsihi üçün Xocalı faciəsindən ötrü qonşu xalqa nifrət etmək arzuolunmaz seçimdi. Əlbəttə, bu ədaləti tələb etməyək anlamına gəlmir. Ədaləti nifrət etmədən də tələb etmək olar. Bu, sadəcə inanclı İsəvi üçün nifrətin təməl inanc prinsiplərinə yadlığı deməkdi.

Düşünək bununun üzərinə. Xocalıda ölənlər üçün dua edək. Dua edək ki, viktim psixologiyasına uymayaq, ədaləti tələb etdiyimiz zaman da mərhəməti əldən verməyək.

Yəqubun Məktubu 3:13-18

2011-02-19T21:30:00.000-08:00

“13.Aranızda müdrik və dərrakəli olan varmı? Qoy öz yaxşı həyat tərzi ilə, müdriklikdən yaranan həlimlikə yaxşı əməllərini göstərsin. 14.Amma ürəyinizdə acı qısqanclıq, xudbin ehtiras varsa, öyünməyin və həqiqəti inkar etməyin. 15.Belə müdriklik yuxarıdan nazil olan müdriklik deyil, ancaq dünyəvi, ruhani olmayan və şeytani müdriklikdir. 16.Çünki harada qısqanclıq və xudbin ehtiras varsa, orada qarışıqlıq və hər cür pis əməl vardır. 17.Amma yuxarıdan nazil olan müdriklik əvvəla safdır, sonra da sülhpərvərdir, mülayimdir, itaətlidir, mərhəmət və xeyirli bəhrələrlə doludur, qərəzsizdir, riyasızdır. 18.Sülh yaradanların əkdiyi sülh toxumlarından salehlik bəhrəsi yetişir.”

Tanrıcıl Zənglinlik

2011-02-14T18:57:00.000-08:00

Bibliyada zənginlik, yəni varlı olmaq və əməlisalehlik/möminlik arasında qəribə bir ilişki var. Bu münasibət birmənalı deyil. İstər Əhdi-Ətiqdə, istərsə də Əhdi-Cədiddə bir çox varlıların daha çox Tanrı qəzəbinə gələcəyi, əldə etdikləri var-dövlətin onlar üçün Tanrı önündə bir yük olacağına dair bir çox mülahizələr var. Bu azmış kimi, bir də Qutsal Kitabda kasıblıq, daha doğrusu var-dövlətdən kasad olmaq zənginliyə nisbətən ümumilikdə üstün görülür söylənə bilər. Bununla belə, Qutsal Kitabda varlılığın birmənalı olaraq pislənməsi və kasıblığın da birmənalı üstün tutulması kim bir yanaşma görülmür. Bibliya var-dövlətdən həm də Tanrının verdiyi nemət, bərəkət kimi bəhs edir. Elə isə İlahidən bərəkət kimi var-dövlət almış əməlisaleh insanları var-dövləti özünə yük olan ədalətsiz insanlardan nə ayırır? Bu yaxınlarda bir məqalə oxudum. Müəllif bu suala cavab verməyə çalışır. Onun yazdığına görə əməlisahel zənginləri belə səciyyələndirmək olar:

Var-dövlətlərinin İlahidən verildiyini, onun lütf və hədiyyəsi olduğunu bilirlər və bunu unutmurlar. Buna görə də əldə etdiklərini öz qüvvələri, yetənəkləri və səyləri hesabına qazandıqları ilə lovğalanmırlar (hətta bu kimi özəllikləri Tanrı onlara versə də) (Qan.Tək. 8:17-18, 1 Sal. 29:11-12, Yer. 9:23-24).
Öz var-dövlətlərinə hədsiz güvənərəkdən onu bütləşdirmirlər və onu itirmək barədə də həddən artıq rahatsız olmurlar. Çünki ən önəmli olan birisinin İlahi ilə münasibəti həm münasibətin var-dövlət itkisini və ya yoxluğundan zədələnməməsidi (hətta bundan həmin münasibət dərinləşə bilər). (Əyyub 31:24-25).
Qəbul edirlər ki, var-dövlət bir çox şeylərdə, məsələn, hikmət, özəlliklə də doğruculluq, təvazökarlıq, əməlisalehlik kimi şeylərdə ikincidi. ( 1 Sal. 29:17, Süley. Məsəl. 8:10-11, 1 Pad. 3, Süley. Məsəl. 16:8, 28:6).
Öz var-dövlətləri ilə Allahın bərəkəti kimi davranırlar. Onlar anlayır ki, belə bir bərəkət imtiyaz deyil, məsuliyyətdi – İbrahimi məsuliyyətdi ki, onlar da başqalarına bərəkət ola bilsinlər (Baş. 12:1-3). Beləcə, var-dövlət əməlisaleh əllərdə Tanrının insanları İbrahimin toxumu vasitəsilə bərəkətləndirmək işinin bir parçasıdı.
Var-dövlətlərindən ədalətlə yararlanırlar. Bu, həm də öz zənginliklərindən pozuq məqsədlər (məs. rüşvət) üçün istifadə edib şəxsi çıxar əldə etməyi rədd etmək deməkdi. Onlar həm də öz maliyyə işlərinin başqalarının ehtiyaclarını istismar etmədən həyata keçirilməsini təmin edirlər (məs. sələm. Zəb. 15:5, Yez. 18:7-8).
Öz var-dövlətlərinin geniş icmanın işinə yararlı olmasını məsuliyyətli borc/kirayə verməklə və bunu praktiki (Lev. 25), qarşı tərəfin ləyaqətinə hörmət etməklə təmin edirlər (Qan. Tək. 24:6, 10-13).
Var-dövləti əliaçıqlıq üçün fürsət kimi görürlər – hətta bu risqli, özünəzərərli olsa da. Bununla da onlar kasıb və ehtiyacı olanlara dəstək olur, eyni zamanda da İlahinin özəlliklərini əks etdirirlər (Qan. Tək. 15, Zəb. 112:3, Süley. Məsəl. 14:31, 19:17, Rut.).
İlahiyə birgə ibadət üçün praktiki ehtiyacların ödənməsiylə (1 Sal. 28-9) və ya maddi dəstəyə özəlliklə ehtiyacı Rəbbin xidmətçilərinə yardım etməklə var-dövlətlərini Tanrı yolunda xərcləyirlər (2 Sal. 31, Rut).
Şəxsi tükətiçiliklərinə hədd qoymaqla və var-dövlətə, resurslara giriş imkanı verən içtimai işdən şəxsi qazanc üçün maksimum yararlanmağı rədd etməklə başqaları üçün örnək olurlar (Neh. 5:14-19)."

İnanc. Şübhələndiklərinizdəndirmi?

2011-02-09T20:39:00.000-08:00

Şübhəsiz yaşamaq mümkün deyil. İnanc məsələlərində də insanların şübhəsi olur. Şübhə nədir? Şübhəni üç ana elementlə xarakterizə etmək olar. 1) Şübhə bildiyimizin məzmunu haqqında qərarsızlıq, yəni bildiyimizin bildiyimiz kimi olmaması və ya bilmədiyimizin bildiyimiz kimi olması ilə bağlı düşüncələr və bu düşüncələrdən törəyən qeyri-müəyyənlik. 2) Güvəncsizlik. 3) rahatsızlıq. Hər üç elementi birləşdirsək məncə şübhəni əldə edirik. Şübhə ancaq o zaman ortaya çıxır ki, konkret məsələdə qeyri-müəyyənliyin mövcudluğunu anlayırıq və bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq bizim üçün önəmli olar. Şübhə o zaman başlayır. Bilmədiyiniz və necəliyini dəqiq anlamadığınız ancaq bundan dolayı rahatsız olmadığınız şeylər şübhə yaratmaz və ya onların törətdiyi əqli-hissi hallar şübhə kimi xarakterizə edilməz.

Məsələn, günəş sistemindən kənarda bir X planeti var, həmin planetdə həyat ola bilər. Bundan əmin deyilsiniz. Həyatın olmasını ehtimal edə bilərsiniz, lap birisi sizinlə mərcə girsə fərz edək ki, o X planetində həyatın olduğunu ya olmadığını müəyyən qədər iddia edə bilərsiniz. Ancaq bundan əmin deyilsiniz və bu qeydi-müəyyənlikdən də xəbəriniz var, yəni bilirsiniz ki, gümanınız doğru olmaya bilər. Belə qeyri-müəyyənlik şübhə kimi xarakterizə ediləmməz, hətta bu cür qeyri-müəyyənliyi anlatmaq üçün şübhə sözünü prinsipcə işlətsəniz (“O X planetində həyat olduğunu ehtimal edirəm, ancaq şübhələnirəm ki, ehtimalım doğru deyil.”) də dəqiqlik aspektindən baxsaq bu qeyri-müəyyənliyi şübhə adlandırmağa əsas vermir. Niyə? Ona görə ki, ortada güvənməyə tələbat yoxdu və bu güvənmək tələbatının tam ödənmədiyini anlamaqdan qaynaqlanan narahatçılıq yoxdu. O, planetdə həyat ola da bilər, olmaya da bilər, siz də bu qeyri-müəyyənliyi bilirsiniz, ancaq bu sizin üçün ekzistensial önəm daşımır. Belə bir bilgi (orda həyat varmı, yoxmu?) sizin üçün şəxsi əhəmiyyətə malik deyil. Odur ki, ortada şübhə yoxdu. Başqa sözlə istənilən məsələ haqqında qərarsızlıq, qeyri-müəyyənlik şəxsi önəm kəsb edəndə və onu aradan qaldırmaq imkanı olmayanda şübhə ortaya çıxır. Şübhənin şəxsilik (personal) elementi var. Odur ki, o rahatsızlıq törədə bilir. İstənilən bilgi şəxsilik əhəmiyyəti kəsb edəndə onun şübhə obyekti olmaq ehtimalı da artır – həmin o X planetində həyat haqqında bilgi də şəxsi önəm kəsb edərsə, şübhə obyektinə çevrilmək potensialı qazanar.

Şübhə buna görə də insanlarda narahatçılıq törədir. İnsanın inancı onun kimliyi, həyatı, idealları və dəyərlərilə bağlı olduğu üçün və dini inanc birbaşa sübutla əldə edilmədiyi üçün o hər zaman şübhə obyekti ola bilər. İnancınızda nə qədər dərinə getsəniz, şübhənin önəmi, ondan yan qaçmaq arzusu, inancın şübhə obyektinə çevrilmə ehtimalı bir o qədər yüksəlir. Söhbət, əlbəttə, sadəcə Allahın varlığına inanmaq mənasında şübhədən getmir. Din, İlahi haqqında düşünmək sənəti sadəcə Allahın varlığıyla bitmir ki. Məsələn, həyatınızda bir hadisə olur və həmin hadisənin İlahi iradəsindən qaynaqlanıb-qaynaqlanmadığı barədə şübhələriniz ola bilər. Dostunuz Allahı, mələkləri, imamları bir yerə yığıb and içir ki, filan işi etməyib. Siz də ona inanırsınız. Ancaq şübhələriniz qala bilər – həm dostunuzla bağlı, həm onun andından şübhələnməklə nə qədər doğru edib-etmədiyinizlə bağlı.

Ancaq bütün bunlar azmış kimi, şübhənin bir də üzücü, əxlaqi yönü var. Özündən yaxınlarından, inancından şübhələnən insan özü şübhələnməsinə üzülür və ya şübhə onu didir. Şübhələnmək və bunun fərqində olmaq insanda günahkarlıq hissi yarada bilər. Başqa sözlə desək, sevgilinizin sizə xəyanət etməsi haqqında şübhələrinizin yuxunuza haram qatması (qeyri-müəyyənlikdən yaranan rahatsızlıq) azmış kimi, bir də şübhələnməyinizin fərqində olmaq (inancın və güvəncin gərəkdiyi məsələdə belə bir şeyin olmaması və bunu anlamaqdan doğan mənəvi-əxlaqi günahkarlıq hissi) insanı üzür. Şübhə sonucda əxlaqi-mənəvi nəticələri olan ağır yükə, psixoloji lənətə çevrilir.

Amma iş bu qədər sadə olsaydı nə vardı ki! Şübhə həm də zəruridi. Şübhələrinizin doğrulduğu azmı olub? Şübhələndiyinizə görə araşdırıb bir işi doğru həll etdiyiniz azmı olub? Şübhənin müsbət yönləri də var. Baxır nə zaman, hansı məsələdə, necə, niyə, hansı konteksdə şübhələnirsiniz.

Dönək inanca və şübhəyə. İnancda və ümumiyyətlə dində şübhə ümumilikdə yaxşı görülməz, ancaq onu tam inkar etmək də ağılsızlıqdı. Şübhələrin hesabına inancda nə qədər ciddi, xoş gəlişmələr baş verib?! Qəzalinin “Əl-Munqid Min Əl-Dalal” əsəri, Avqustinin “Etiraflar” əsəri məhz şübhəyə borcludurlar. Yəqin bu da bir paradoksdur ki, şübhəni aradan qaldırmaq üçün şübhəyə ehtiyac var. Şübhə təhlükəsi olmasa, güvənməyə nə ehtiyac? Şübhəni aradan qaldırmağa ehtiyac olmasa, araşdırmağa nə hacət? Odur ki, inanc məsələlərində şübhəmiz varsa, bir hədd daxilində onunla yaşamağı öyrənmək və ondan yararlanmaq gərəkir. Təsəvvür edin ki, inanc özəl bir şərbətdi. Bu şərbətin reseptini sizə inandığınız insan, Allah, X, Y verib. Şərbəti hazırlamaq üçün suya şəkər və digər gərəkənləri əlavə edib onu qaynadırsınız. Qabın altını isidib suyu qaynadan şübhə alovlarıdı. Alova ehtiyacınız var çünki onsuz şərbəti hazırlaya bilməzsiniz – əks təqdirdə su qaynamaz, şərbət olmaz. Lakin alovu da gözdən qoymaq olaz. Özbaşına qalsa, odununu bir az çox etsəniz ya gərəkdiyindən çox suyu qaynatsanız, o şərbəti hazırlamaq yerinə, suyu buxarlandırar və ya bir başqa şəkildə şərbətə zərər verər. Ancaq şərbət tam hazır olana qədər ona ehtiyacınız var.

Odur ki, şübhələrinizi ciddiyə alın. Onlardan dolayı panikaya qapılmağa ehtiyac yoxdu. Ancaq onların üzərində işləməyə ehtiyac var.

Ekzegetika və Eyzegetika

2011-02-03T11:37:00.000-08:00

Ekzegetika Bibliyanın bu və ya digər bir parçasının, hekayəsinin, müəyyən cümlələrinin daha dərindən, daha hərtərəfli anlaşılması üçün araşdırılmasına deyilir. Ekzegitka Məsihi Hermenevtikasının və Məsihi şərhinin təməl sənətlərindədi. Bir şəxsin ekzegetika ilə məşğul olması üçün ən azından qədim İbranii və Yunan dillərində mətnlərlə işləməsi, üzərində işlədiyi mətni diqqətlə və yaxından oxuyub analiz etməsi, sözügedən mətnlə bağlı başqalarının araşdırmaları ilə tanış olması, mətnin yazıldığı dönəmi və s. öyrənməsi, mətnin ədəbi, linqvistik özəlliklərini ələ alması gərəkir. Ekzegetika teoloji şərhin, vəəzin, homiletikanın mühərriki kimi anlaşıla bilər. Ekzegetikasız Bibliyanı oxuyub anlamaq, ruhi gəlişmə üçün ondan yararlanmaq mümkündü, ancaq mətnin dərinliyinə enmək, onu bir neçə baxış bucağından araşdırmaq, mətnin belə deyək, tapmacalarını tam anlamaq mümkün deyil. Bibliyanı oxuyan hər kəs şərh səviyyəsində az-çox ekzegetika ilə tanışdı. Ekzegetikada məqsəd Müqəddəs Kitabın sizə verəcəyi mümkün anlamları tapmaq, onları görməkdi.

Eyzegetika ekzegetikanın əksidi və mətnlə, özəlliklə də Qutsal Kitabla, sayğısız davranış nümunəsidi. Eyzegetika mətndən siz deyəni və siz istəyəni çıxarmaq üçün onu oxumaqdı, araşdırmaqdı. Birisi eyzegetika ilə ona görə məşğul olmur ki, mətnin mümkün anlamlarını anlasın, ona görə oxuyur ki, artıq öncədən bildiyi ideyanın, münasibətin mətndə olduğunu, yəni mətnin onun dediyini deməsini əsaslandırsın. Odur ki, eyzegetika ilə ekzegetika arasında əsas fərq niyyətdə açılır. Ekzegetika ilə məşğul olan şəxs mətnin verəcəyi və onun razılaşmayacağı anlamlara açıq olur, mətn onun üçün təəccüblü, onun sevmədiyi bir şeylər ortaya çıxaranda onu ört-basdır etmir, onu öz məqsədləri üçün sağa-sola buruşdurmur. Eyzegetika ilə məşğul olan şəxs isə əksinə, kitabı öz istədiyi kimi danışmağa məcbur edir, kitabdan öz istədiyi anlamı çıxarmaq üçün onu oxuyur. Həmin anlamın isə kitabdan çıxarılması mümkün anlamlar arasında olması da önəmli deyil. Önəmli olan eyzetikayla məşğul olanın niyyətidi.

Buna iki örnək verək. Təsəvvür edin ki, birisi Bibliyanın dini azlıqlar haqqında nə dediyini öyrənmək istəyir. Adam düşünür ki, Bibliya dini azlıqlar haqqında bir, vahid və onları məhdudlaşdırdan yanaşma ortaya qoyur. Dostumuz bir az araşdırma aparır və öyrənir ki, Bibliya dini azlıqlar haqqında bir neçə fərqli, bəzən ziddiyyətli fikirlər söyləyir, bunların heç biri onun düşündüyünə uyğun deyil. Bu dostumuz fikirlərini həmin araşdırmasına görə dəyişir, Bibliyanın yanaşmasına tənqidi baxış bucağından baxır, bəzilərini qəbul, bəziləri barədə isə tərəddüd edir. Ikinci bir dostumuz da düşünür ki, Bibliya dini azlıqlar haqqında bir şeylər deyir və adam Bibliyanın məhz necə yanaşması haqqında qəti fikrə malikdi. O da Bibliyanı araşdırır, ancaq araşdırmasında məqsəd özü də bilmədən Bibliyanın nə dediyini öyrənməsindən daha çox, özünün düşüncələri üçün Bibliyada presedent, əsas tapmaqdı. Odur ki, onun düşüncələrinə uyğun tapdığı hər şeyi vurğulayır, düşüncələrinə uyğun gəlməyən tapıntılarını isə gözardı edir ya marginallaşdırır. Nəticədə dostumuz əmin olur ki, elə Bibliya onun dediyini deyir. Birinci dostumuz ekzegetika ilə, ikincisi isə eyzegetika ilə məşğul olur.

Bibliyanı ruhi gəlişməmiz üçün oxuduğumuz vaxt bu fərqlərə diqqət etməliyik ki, Bibliyadan öyrənmək adı altında, öz qartımış fikirlərimizin təsdiqini orda tapıb əslində elə bizim haqlı olduğumuz haqda nəticəyə gəlməyək. Əlbəttə, Bibliyada fikirlərimizi təsdiq edən çox şey tapmaq olar. Ancaq o nəticəyə gəlmək üçün də Bibliyanın sürprizlərinə, anlaşılmazlıqlarına ekzetikada olduğu kimi açıq olmalıyıq.

Tanrıcıl Çəkingənlik Pisliyə-Ədalətsizliyə Nifrət Kimi

2011-01-29T12:49:00.000-08:00

Süleymanın Məsəlləri kitabında (8:13) deyilir ki, Allah qorxusu pisliyə nifrət etməkdi. Sözün düzü, nifrət etmək heç vaxt ürəyimcə olan bir şey deyil, ancaq hər halda pislikdən xoşlandığımı da deyəmmərəm. Yəqin ki, pisliyə nifrət ümumiyyətlə şər, pislik kimi şeyləri həm əqli, həm də emosional rədd etmək anlamına gəlir. Görən niyə pisliyə, şərə nifrət önəmlidi? Yuxarıdakı örnəkdən bəlli olur ki, Tanrı qorxusu laqeydliyi rədd edir. Bu mənada pislikdən, şərdən nifrət etmək həm də Allah qorxusunun bir parçasıdı. Görünüydü kimi, Allah qorxusu Allahdan qaçıb gizlənmək deyil, şərdən, pislikdən uzaq olmaqdı. Allah qorxusu da önəmli özəllik olduğuna görə, Tanrıcıl çəkingənliyi (və ya Allah qorxusunu) əldə etmək istəyən insan həm də pislikdən, şərdən uzaq olmalıdı və ya buna can atmalıdı. Nəzərə alaq ki, pisliyə nifrət (və ya Allah qorxusu) şər, pislik adı altında sadəcə əxlaqi sferadan danışmır, həm də ədalətsizlikdən danışır, ona görə ki, şər olan, pis olan həm də ədalətsiz olandı.

Ədalətlilik pis ola bilməz. Ədalətsizlik də yaxşı kimi qiymətləndirilə bilməz. Odur ki, Allah qorxusu, şərə-pisə nifrət kimi həm də ədalətsizliyi rədd etmək anlamına gəlir, çünki ədalətsizlik hər zaman şər və ya pis kimi dəyərləndirilir. Ədalətsizlik əxlaqsızlığın, pisliyin bir parçasıdı. Tanrıcıl çəkingənlik pisliyə, şərə, dolayısıyla da ədalətsizliyə nifrəti ehtiva edir. Əksinə, ədalətsizliyə, pisliyə qarşı etinasızlıq, laqeydlik, sevməmiz gərəkən halı, İlahini, insanları, münasibətləri sevmədiyimizi anladır. İnsan pisliyə, ədalətsizliyə etinasız qalırsa, onun sevdikləri üzərində təsirinə də etinasızdı. Bu, dolayısı ilə insanın sevgisindəki naqislikdən xəbər verir.

Eyni kitabda (9:10) Tanrıcıl çəkingənlik (Allah qorxusu) yəni pisliyə, şərə, ədalətsizliyə nifrət hikmətin və ya biliyin başlanğıcı kimi verilir. Bu mənada hikmət-bilik əxlaqi-sosial-siyasi ölçüm qazanır. İlahini gerçəkdən tanıyan insan gerçəkliyə laqeyd, etinasız qalammaz, çünki bunların arasında bir əlaqə var – o pisliyi və ya ədalətsizliyi rədd edir. Bu mənada, Allah qorxusu – Tanrıcıl çəkingənlik bizi ədalətsizlik etməkdən çəkindirir (Süleymanın Məsəlləri 16:6). Ədalətsiz etməkdən çəkinəni yəni şərə, pisliyə nifrət edəni də İlahi sevir (Məzmur 97:10).

Maraqlıdır ki, Süleymanın Məsəlləri kitabı həm də Rəbbin özünün bəzi şeyləri yumşaq desək sevmədiyindən danışır (6:16). Deyilir ki, İlahi təkəbbürlə baxan gözlərə, yalan danışan dilə, günahsız qan tökən əllərə, hiyləgər planlar cızan ürəyə, pisliyə qaçan ayağa, yalandan şahidlik edən şahidə, ailədə nifaq salan birisinə nifrət edir. Bütün bu özəllikləri bir araya qoysaq bəlli olur ki, İlahi ədalətsiz-əxlaqsız özəlliklərə neytral deyil, əksinə onlara nifrət edir, onları rədd edir. Bu və buna bənzər şeylərdən uzaq olan insan İlahiyə götürən yola qədəm qoyar. Əlbəttə, İlahinin insan kimi nifrət etdiyini söyləmək olmaz, yəni o insandan fərqlidi və onun pisliyə, ədalətsizliyə münasibətini ifadə edən söz kimi nifrət sözünün işlənməsi Onun elə insanlar kimi emosional olması anlamına gəlməz. Ancaq hər halda bu inkaredilməzdi ki, pislik və şər, ədalətsizlik Rəbbi qəzəbləndirən, onun dönmədən rədd etdiyi özəlliklərdi.

Məncə bütün örnəklərdən belə bir sonuca varmaq olar. Tanrı özü pisliyə, ədalətsizliyə laqeyd olmadığı kimi onunla doğru münasibətə girən insanların da bunlara laqeyd olmaması gərəkir. Bu şəkildə insan gerçəkliyə münasibətdə İlahini məmnun edən bir yanaşmanı alır.

Bizim Dilimiz və Onların Dili

2011-01-24T20:32:00.000-08:00

Yəqin mətbuatı ara-sıra izləyənlər yazıçı Əli Əkbərin Azadlıq radiosuna müsahibəsində işlətdiyi “dilimiz naqis dildi” sözünü oxuyublar və sonra onun ətrafında dönüb dolaşan söhbətlərdən də eşidiblər. Mən dilimizin naqis olub-olmadığını bilmirəm, ancaq dilimizin bir sıra dillərlər müqayisədə, məsələn, İngilis, Rus və s. dillərlə qarşılaşdırdıqda söz ehtiyatı baxımından kasad olduğunu şəxsi təcrübəmdən bilirəm. Bir dilin digər bir dilə nisbətən daha az ya çox sözə malik olması faktdı.

Məsələn, Afrikanın Amazoniyanın cəngəlliklərində yaşayan bəzi kiçik tayfaların dillərində say sistemi beşdən-altıdan o tərəfə keçmir. Beşdən çox əşyanı saymaq üçün o dillərdə olan sayıların kombinasiyasına ehtiyac var. Ancaq gəlin onları buraxaq bizim bildiyimiz dillərə keçək. İngilis dili bizim dilimizdən söz ehtiyatı sarıdan zəngindi. Bu, o demək deyil ki, bizim dildə olan bütün sözlərin ingiliscədə qarşılığı var. Əlbəttə belə deyil. Hər bir dil öz kontekstinin ən yaxşı ifadəçisidi və o dilin formalaşdığı konteksti o dildən yaxşı ikinci dil anlada bilməz. Ancaq bu, sözlərin sayından yox, həmin dildəki sözlərin anlam dairəsindən, semantikasından xəbər verir, söz ehtiyatının zənginliyindən yox. Məsələn, bizim dilimizdə halal sözü var. Bu sözün ingiliscə qarşılığı yoxdu. Ancaq ingilis dilində də eyewitness sözü var və o kəlimənin dilimizdə qarşılığı məncə olmamalıdı. Eyewitness şahid deməkdi, ancaq eşidib şahid olanı, ya ikinci əldən şahid olanı yox, gözüylə görən şahidi bildirir. Bir bu sözə dayanaraqdan İngilis dilinin bizim dildən söz baxımından daha zəngin olması haqqında nəticəyə gəlmək olmaz, ancaq nəzərə alaq ki, İngilis dili böyük bir imperiyanın dili olub onun bir çox başqa dillərdən aldığı sözlər var və günümüzdəki bir çox texniki-elmi sözlər də həmin dildən gəlir. Bu mənada İngilis dili bizim dilimizə görə söz ehtiyatı baxımından daha zəngindi. Ancaq bizim də dilimiz deyək ki, böyük ehtimalla Xınalıq dilinə görə söz ehtiyatı baxımından daha zəngindi.

Bundan başqa dilimiz naqis dildi demək faktdan daha çox bir faktın dəyərləndirilməsini anladır. Belə bəlli olur ki, Əli Əkbər dilimizin söz ehtiyatı baxımından bir sıra dillərlə müqayisədə (Azadlıq radiosuna müsahibəsində o türkcəylə müqayisə edir) kasad olmasını naqislik kimi görür. Başqa sözlə desək, dilimiz naqis dildi demək faktın qiymətləndirilməsidi. Əgər yazıçı bunu nəzərdə tutursa, mən onunla müəyyən qeyd-şərt çərçivəsində razıyam. Dilimiz əlbəttə İngilis, Rus və bir sıra dillərlə müqayisədə naqisdi. Ancaq dilimizin deyək ki Xınalıq dilinə münasibətdə naqis olması inandırıcı deyil.

20 yanvar

2011-01-19T14:39:00.000-08:00

Unutmayaq.

"Kəssə hər kim tökülən qan izini,
Qurtaran dahi odur yer üzünü." (H.Cavid)

Ədalətsizliyə Qarşı Savaşda İnanc

2011-01-14T16:06:00.000-08:00

Ədalət üçün aktiv savaş verən bütün insanların iki özəlliyi var: 1) ədalətə, onu qurmanın, bərpa etmənin mümkünlüyünə və ya ədalətsizliyin aktiv savaşla azaldılmasının mümkünlüyünə inanırlar, 2) bunun üçün savaş verməyə dəyər düşünürlər (və buna inanırlar) və ya ədalətsizliyin azaldılması üçün savaş onların dəyərlər sistemində önəmli yer tutur.

Məncə ümumiyyətlə inanmağın bir parçası, həm də çox güclü parçası kimi dini inanc ədalət adına savaşda çox önəmli yer ala bilər və bunun üçün çalışmaq lazımdı. Mən əlbəttə terror, insanları qorxutmaq, ona-buna bomba qoyub partlatmaqdan ibarət savaşı demirəm. Mənim dediyim savaş Martin Lüter King, Mahatma Qandi və digər bu kimi şəxsiyyətlərin öz inanclarını və toplumdakı inancları önəmli mənbə kimi ələ alaraqdan ədalətsizlik əleyhinə savaşdı. Başqa sözlə desək, dinc ancaq aktiv üsullarla ədalətsizliyə müqavimət göstərmək və onun əleyhinə getmək Azərbaycanda bütün növ inancların yaşaması üçün vacib şərtdi və rejimin ədalətsizliklərinə qarşı mübarizə vasitəsi ola bilər. Bunsuz inanc öz önəmini itirir. Ədalətsizliyə qarşı bacardığı qədər sivil, dinc və aktiv üsullarla savaş verməyən inanc insanlarda istehza doğurur, çünki belə inanc Tanrının ədalətli olduğunu gözardı edir. Ancaq dini inancdan qaynaqlanan və ədalətsizlikləri hədəf almış mübarizənin ciddi və dərindən işlənmiş təlimləri, ideyası, dəyərlər sistemi olmalıdı. Əks təqdirdə dini inanc savaşı əndazədən çıxır, radikal qüvvələrin əlində siyasi basqı vasitəsinə çevrilir. Bunları önləmək üçün də dini inancın öyrətilərinə dayanaraqdan ədalətsizliklə dinc, aktiv və sivil savaşın əsasları işlənməlidi. Bu əlbəttə çətindi, ancaq mümkündü.

Milad Fotolarda

2011-01-10T12:57:00.000-08:00

Bu keçiddən Azərbaycan Pravoslavlarının Miladı necə qeyd etmələri haqqında yazı oxuya bilərsiniz. Şərhləri də oxuyun və vətəndaşlarımızın öyrənməsi gərəkən çox şeyləri olduğuna diqqət yetirin. Mənsə bir az dincəlim, bu aralar bloq üçün olmasa da çox yazıram. Dincəlməyə ehtiyac var.

Bir Səs

2011-01-04T08:35:00.000-08:00

Videoda Qul Nəsiminin (İmadəddin Nəsimi deyil) qəzəllərindən birini türk müğənnisi Ahmet Aslan oxuyur. Mənim çox xoşuma gəldi, sizlərlə də bölüşmək istədim.

Elə və Belə

2010-12-29T08:35:00.000-08:00

Ekkleziologiya – Kilisə haqqında teoloji təlimlərin məcmusuna və Kilisəni teoloji baxış bucağından araşdıran sahəyə verilən addı (Ekklesia – kilisə). Dilimizdə buna yəqin Kilisə bilimi və ya Kilisəşünaslıq deyilə bilər. Ekkleziologiyanı icmaşünaslıqdan ayırmaq lazımdı. İcmaşünaslıq konkret icmaları insan qrupu, sosial orqanizm kimi və sosioloji, psixoloji baxış bucağından araşdıran bir sahədi (congregational studies). Kilisəşünaslıq daha çox doqmalara bağlıdı. İcmaşünaslıq isə daha çox pastora və ya icma rəhbərlərinə yardım etmək və ümumiyyətlə kilisələri, icmaları elmi məqsədlə öyrənmək məqsədi daşıyır.

Kilisəşünaslıqdakı suallar təxminən buna bənzəyir: Kilisə-icma necə idarə olunmalıdı və bunun teoloji əsasları nədi? Kilisə İsa Məsihin bədəni kimi, bizim İlahi ilə əlaqələrimizdə necə rol oynayır? Bir kilisəni kilisə edən nədir?

İcmaşünaslıqdakı suallar təxminən belədi: İcma üzvləri arasındakı münasibətlərin dinamikası necədi? İcmalardakı konfliktlər nədə görünür? Konkret bir icmanın kimliyini nə təyin edir? Bir icmanın özəlliklərini anlamaq üçün nələrə fikir vermək lazımdı və s.?

Budaq cümləsinin təzəsi hansı ki dilimizdə yenidi

2010-12-24T09:22:00.000-08:00

Mənə maraqlıdı, dilimizdə nə vaxtdan hansı ki sözüylə başlayan budaq cümlələr işlədilir, hə? Məsələn belə, mən Bakıda yaşayıram, hansı ki Xəzərin sahilində bir şəhərdi. Ara-sıra mətbuatda harda ki ilə başlayan budaq cümlələrə də rastlamaq olur. Bakıda harda ki Xəzərin sahilində bir şəhərdi cinayət hadisəsi baş verib. Artıq şifahi nitqdə də eşitmək mümkündü belə danışığı.

Məncə bu dilimizdə doğru-düzgün danışammayanların və rus, ingilis digər dillərdən tərcümə edərək yazanların yol verdiyi səhvdi – ordan şifahi nitqə keçib.

Danışıq dili, yazı dilinə nisbətən daha az formaldı, daha çox dəyişkəndi və yazı dilindən fərqli olaraq onun normaları, qayda-qanunları rigid deyil. Ancaq danışıq dili ilə yazı dili arasında əlaqə var, onlar biri-birinə təsir edirlər. Bu gedişlə biri gün sabah hansı ki ilə başlayan budaq cümlələri danışıq və yazı dilində tam qəbul olunmuş, normal bir özəlliyə çevriləcək.

Milad

2010-12-20T17:54:00.000-08:00

Milad gəlib.

Bir neçə günə dünyanın hər tərəfində kilisələr İsa Məsihin doğuluşunu qeyd etməyə başlaycaqlar. Məni hər zaman Miladda özünə çəkən ideyanın arxasında duran radikallıq, ağlasığmazlıq və tərsinəlikdi. Milad insan ağlına tərs düşən yox, əksinə insan ağlını lağa qoyan bir inancın oluşmasını anladır. Milad nəyi iddia edir? Milad iddia edir ki, tövlədəki kiçik beşiyin içində yatan köməksiz, ana döşündən süd əmən uşaq İlahidi, Allahdı. Küfrdür, deyilmi? Ancaq Milad daha dərin radikal ideyaları içərir. Həmin körpə həm də Xilaskardır. O Xilaskar ki insanları günahkar təbiətdən xilas etməyə gəlib, onları ədalətə səsləməklə və özü də onlar üçün qurban getməklə ağlasığmaz bir ümidi gözlər önünə sərib. Körpənin özünü soyuqdan, aclıqdan, hətta kəskin hərəkətdən xilas edən lazımdı o ki qaldı o başqalarını xilas edə. Gülüncdür, deyilmi?

Həvari Pavlos Məsihilikdəki bu cür özəlliklərə istinadən yazırdı ki, yunanlar hikmət, yəhudilər möcüzə axtarır, bizim üçün isə güc İsa Məsihin xaçıdı. İnanılmazdır, deyilmi? Adamı təhqir ediblər, alçaldıblar, istehza ediblər, sonunda da lüt, biabırçı şəkildə əllərindən və ayaqlarından ağaca mismarlayıb gəlib gedənə göz dağı olsun deyə göstəriblər. Və onun utanc, zəiflik, faciə simvolu olan xaçı güc simvoluna çevrilib. Qəribədir, deyilmi?

Rəbb İsa Məsihdə bir çox şeyləri tərsinə çevirir. İlahi insan olub aramıza gəlir, güc gücsüzlükdə açılır, qələbə məğlubiyyət donuna girir, günahsızı cinayətdə suçlu bilib məhkəməyə çıxarırlar və öldürürlər. Ölümsüzlüyə gedən yol ölümdən keçir.

Hətta Azərbaycanda belə Milad insanların həyatına təsir edir. Doğulduğunuz il necənci ildi? Cavabınız Rəbiül-Əvvəl ayının üçü olmayacaq, Xordad ayının beşi deməyəcəksiniz. Əksinə, İsa Məsihin doğuluşundan sizin dünyaya gəldiyiniz ana qədər olan zamanı bir neçə kəlməlik sözə sığdırıb cavab verəcəksiniz. Sizi zamana bükən, zamana rəqəm, gün, ay adı verib sizin doğuluşunuzu anlaşılır hala gətirən Onun doğuluşudu, Miladdı.

Milad gəlib.

Hamınızın Milad bayramı mübarək!

Çoxsəsli Dua

2010-12-16T16:46:00.000-08:00

Aşağıdakı şərtlərə cavab verən dua etmək sizcə necə olar: 1) Birdən çox insan, 2) bir yerdə (biri-birini eşidikləri məsafədə) 3) ucadan (ürəklərində deyil), 3) eyni anda, 4) sərbəst (hər kəs istədiyi mövzuda, asinxron) dua edirlər? Söhbət içtimai, öncədən sözləri və şəkli razılaşdırılmış, xorla edilən (eyni anda, eyni sözləri deməklə) qrup dualarından getmir. Söhbət “hər ağızdan bir avaz gəlir” üslubunda duadan gedir.

Mən dəfələrlə bəzi Məsihilərlə bir araya gəlib bu cür dua etmişəm və belə bir dua şəklinin çox maraqlı, özəl olduğundan yazmaq istəyirəm. Ancaq öncə belə bir duanın kənardan nəyə bənzədiyini yazım. Təsəvvür edin ki, bir qrupda hamı eyni anda, ucadan danışır. Siz də danışırsınız. Ara-sıra qulağınız başqalarının sözlərini eşidir, lakin tam anlamırsınız, çünki diqqətiniz tam onlarda deyil. Bəzən diqqətiniz yayınır, bəzən diqqətinizi cəmləyə bilirsiniz.

İlk reaksiyanız yəqin belə olacaq: bu cür dua etmək ağılsızlıqdı (müsəlmanlar yəqin bidət deyəcək), çünki ağız deyəni qulaq eşitmir, diqqətiniz yayınır. Belə reaksiya verirsinizsə, onda yanılırsınız.

Nəzərə alaq ki, duanın məqsədi danışmağın məqsədindən fərqlidi. Siz danışarkən fikirlərinizi qarşıdakı ilə bölüşürsünüz. Belədə səsinizin eşidilməsinə mane olan hər şey mənfi təsir hesab edildiyi üçün eyni anda bir çox adamın ucadan danışması bir çox hallarda arzuolunmaz nəticələr verir. Ancaq məsələ burasındadı ki, siz dua edərkən qarşıdakı şəxsə danışmırsınız. İnsan İlahiyə dua edir və onun duasını da İlahi eşidir. İlahi eyni anda sizin və sizin kimi bir çoxlarının duasını eşitməyə qadirdi. Bu mənada, sizin başqalarının səsini eşitməniz ya başqalarının sizi eşitməsi, yəni adi danışıq meyarı ilə çoxsəsli duaya yanaşmanız özünü doğrultmur. Başqalarının duasını eşitmək və onların sizin duanızı eşitməsi, anlaması pis deyil. Lakin çoxsəsli duada məqsəd başqasına duanızı eşitdirmək və onların duasını duymaq olmamalıdı. Məqsəd İlahiyə içindən gələni anlatmaqdı.

Deyəcəksiniz ki, çoxsəsli dua fikirləri cəmləməyə mane olur. Bu fikirlə qismən razıyam ancaq fikirləri cəmləmək dua etməkdə hər zaman önəmli faktor deyil. Çoxsəsli duada öz diqqətini cəmləmək çətinliyi ola bilər, belə potensial var. Amma bir dua üçün önəmli olan niyyət və cəhddi. Dua etmək dinamik proses olduğuna görə diqqətiniz yayına və yenidən dua mövzusuna cəmlənə bilər, fikirləriniz mövzudan-mövzuya atlaya bilər, konkret bir dua movzusu olmadan meditativ dua edə bilərsiniz və bu, ürəyinizdə, təklikdə ucadan dua etdiyinizdə də baş verər. Başqa sözlə diqqətinizi konkret bir mövzuya, obyektə cəmləyib dua etmək məcburiyyətində deyilsiniz. Əksinə, fikirlərinizə sərbəstlik verib ağlınıza gələn hər şey haqqında, qrammatik yanlış cümlələr, yarımçıq cümlələr quraraqdan, ümumiyyətlə cümlə yerinə sadəcə bir söz söyləyərəkdən, səs çıxararaqdan (əgər ucadan dua etmək şərti varsa) dua edə bilərsiniz. Duada (özəlliklə də qeyri-formal, spontan, şəxsi, sərbəst dualarda) önəmli olan niyyət və cəhddi. Bundan əlavə bir-iki cəhddən sonra çoxsəsli duaya alışırsınız və diqqətinizin dağılması ehtimalı azalır.

Əvəzində çoxsəsli duada iştirak etməklə fərdi, ürəyinizdə və ya təklikdə ucadan etdiyiniz dualarda olmayan bir şeyləri əldə edirsiniz. Çoxsəsli dualar kollektiv ruhi yaşantının ən yüksək şəklidi və bu mənada insanı həvəsləndirir, ona çox gözəl, maraqlı hisslər yaşadır. Bir neçə insan bir araya gəlib sakit, öz ürəyində dua edə bilər və bu kollektiv ruhi yaşantının başqa bir şəklidi, ancaq belə dualarda kimin ürəyində dua edib-etmədiyi bəlli olmur, hətta hər kəs dua etsə də insanlar biri-biriləri ilə yalnız ortamı və varlıqlarını (presence) bölüşürlər, bilavasitə duanın özünü deyil. Halbuki, çoxsəsli duada hər kəs hər kəslə həm ortamı (dua üçün), həm varlığını, həm də içindən gələn sözləri, niyyəti, səsi bölüşür. Çoxsəsli duada insanlar duanı daha dərindən və daha intensiv yaşayırlar. Hətta başqalarının dualarını tam anlamasanız da belə, hər kəsin dua etdiyini bilmək, beş-on adamın hamısının dua səsini eşitmək insana ümid verir, onu həvəsləndirir və başqalarıyla birgə dua etmək hissini gücləndirir. Qulağınıza gələn müxtəlif sözlər, qırıq-qırıq səslər sizi daha da həvəsləndirər, və ya ümumiyyətlə dualarınıza istiqamət verə bilər. Bəzən bu, diqqəti dağıtmaq yerinə əks effekt yaradır: daha da içdən və həvəslə dua edirsiniz, o qədər aludə olursunuz ki, arada sizi həvəsləndirən sözlərdən başqa heç nə eşitmirsiniz. Bu, sizi trans vəziyyətinə yaxınlaşdıra bilər. Çoxsəsli dua güc, əzəmət effekti yaradır (mən bilərəkdən gücləndirir yazmıram). Bir çox adamın, eyni anda dua etməsi özəl bir şərait, hiss ortaya çıxarır. Tək deylsiniz, sizin dualarınız başqalarının duasını, onlarınkı da sizinkini gücləndirir. Çoxluq gücə çevrilir. Kiçik bir icma, qrup duada birləşir və bunu də əyani, spontan yaşayır. Bu, insanın öz duasına, İlahiyə ümidini artırır, dua edənlər arasında özəl bir bağ yaradır. Budan başqa çoxsəsli dua sizi içtimai, səsli ortamda dua etməyə hazırlayır, sizə səs olan yerdə dua etmək bacarığı aşılayır. Siz istədiyiniz an, istədiyiniz yerdə ətrafınızdakı səslə əlaqənizi tam itirmədən, ürəyinizdə dua etmək yetəniyini gəlişdirirsiniz.

Təcrübədən keçirin. Maraqlı olacaq.

Hicablamalımı, hicablamamalımı?

2010-12-10T14:57:00.000-08:00

Son günlər mətbuatı izlədikcə, Azərbaycanın əslində çox maraqlı və hətta gözəl bir şansı əldən çıxardığı qənaətinə gəlirəm. Yəqin xəbəriniz var, ölkəmizdə artıq başıörtülü və ya hicabla təhsil müəssisələrinə girmək problemə çevrilir və ya çevrilib. Əlbəttə, papaqla, qeyri-dini məqsədlə başınızı bağlayıb məktəbə, universitetə getsəniz yəqin ki problem olmaz, ancaq elə ki dini inancınızın tələblərinə görə başınızı bağladınız, problem başlayır.

Ucundan tutub ucuzluğuna getmək istəmirəm (sicilləmə yazıb arqument vermək həvəsim yoxdu), lakin mən inanıram ki, dünyəviliyi, sekulyarizmi səbəbə çevirib insanların başörtüsüylə məktəbə, universitetə getməsini önləmək əlverişli, məqsədəuyğun variant deyil: nə dövlət üçün, nə də dövlətin dinlərə münasibətdə siyasətinin bir parçası olan sekulyar-dünyəvilik prinsipinin şərhi üçün.

Dünyəvilik, sekulyarizm daş üzərində yazılmayıb və onu Fransada, Türkiyədə olduğu kimi aqressiv, rigid yöndə şərh etməyə, o variantda tətbiq etməyə ehtiyac görmürəm. Əksinə, Azərbaycan bu yöndə həm dünyəviliyin, həm də dini inancların dil tapa biləcəyi bir ölkə kimi örnək ola bilər. Mən demirəm ki, məsələ bəsitdi, sadədi və balaca problemdi. Mən sadəcə onu vurğulamağa çalışıram ki, dini inancın hər yerə və hər şeyə necə gəldi sirayət etməsi dini inancı olmayanların, neytral içtimai mühit istəyənlərin sosial həyatda imkanlarına necə arzuolunmaz təsir edə bilərsə, hökumətin bilavasitə dövlət idarəçiliyi ilə əlaqəsi olmayan sosial institutlarda (məktəb, universitet – onlar dövlət idarəsi deyil) rigid, militarist, aqressiv dünyəvilik variantını dönmədən və qəddarca tətbiq etməsi də dövlətin dərin totalitarlaşmasına və dini inancı olanların marginallaşmasına bir o qədər yol aça bilər.

Buna ehtiyac varmı? Yox, yoxdur. Azərbaycan elə onsuz totalitar dövlətdi, insan hüquqları onsuz da önəm daşımır. Daha bunu dərinləşdirməyin, nə mənası?

Teoloji Bilgi

2010-12-02T14:41:00.000-08:00

İnanc bilgisi ilə bağlı ara-sıra rastlaşdığım yazılarda sözügedən bilgini elmlə, özəlliklə də dəqiq elmlərlə müqayisə edirlər ki, inancın əslində anlamsız bir şey olduğunu göstərsinlər. Məncə, inancın daha doğrusu inanc bilgisinin təbii elmlərlə, digər elmlərlə kəsişdiyi, uyğun gəldiyi, hətta tərs düşdüyü sferalar var ancaq bunlar təbii elmlərlə, ümumiyyətlə çağdaş dönəmdə elm anlayışı altında başa düşülən bilgilərlə inanca dayanan bilginin tam və qəti olaraq eyni tərəziyə qoymağa əsas vermir.

İnanca dayanan bilginin məqsədi son nəticədə atomları, molekulları araşdırmaq, yerin günəşdən nə qədər uzaqda olduğunu təyin etmək, oksidləşmə prosesiylə, qan dövranıyla, ilgilənmək, sosial iğtişaşları idarə etmək deyil ki, onu da eyni (empirik bilginin ölçüldüyü) standartlarla ölçələr. Eyni vasitələrlə dəyərləndirildikə inanca dayanan bilgi anlamsızlaşır. Bu, ədəbiyyatı riyazi düstur, teorem, alqoritm tətbiq edərəkdən anlamağa bənzəyir.

İnanca dayanan bilgi və ya teoloji bilgi qismən ədəbiyyat, incəsənət, fəlsəfə kimi sahələrin özəlliklərinə malikdi. Teoloji bilgidə əxlaqilik elementi var. İnsan teoloji bilgini ona görə öyrənmir ki, Allahı öyrənib başa çıxacaq, onu empirik üsullarla analiz edəcək. Əksinə, ona görə teoloji bilgi önəmlidi ki, o, bizim İlahi haqqında təxəyyülümüzü müəyyən bir inanca əsasən gəlişdirir, həmin inancın hədləri daxildində estetik və əxlaqi düşüncə tərzi yetişdirir. Bu mənada o, inanclı birisinin bilgisidi - inanmayan insan üçün teoloji bilgi bu sözün əsil mənasında, öz təyinatı üzrə heç bir anlam daşımır. Teobilgi, bizi İlahi haqqında düşünməyə və bunu dərindən, gözəl, gerçəkmiş kimi qəbul edərəkdən (inanaraqdan) yaşamağa çəkir. Teoloji bilgi, İlahini ciddi qəbul edərəkdən onun haqqında düşünmənin ən əsas, hətta bəlkə yeganə şəklidi. Tarixi, ateist, psixoloji tədqiqatlara dayanaraqdan toplumdakı, ayrı-ayrı fərdlərdəki inanc haqqında mülahizə yürütmək olar, ancaq bu bilgi teoloji özəlliyə malik deyil, çünki İlahini hipoteza kimi götürür və məqsədi insanı İlahiyə yaxınlaşdırmaq olmur.

Cəhənnəm Düşüncələri

2010-11-26T19:58:00.000-08:00

Bu gün bir kitab mağazasında əlimə Tomas Mortanın yazdığı bir kitab keçdi və açıb vərəqlədim. Tomas Mortan müasir Katolisizmin məşhur mistiklərindədi. Onun yazdığı kitablar indi də sevilərək oxunur. Kitabın elə birinci səhifələrindən Mortan cəhənnəmdən bəsh edir.

Orda oxuduqlarım, məni bu postu yazmağa vadar etdi. Maraqlıdır ki, son əsrdə Katolik teologiyasında və ümumiyyətlə Məsihi teologiyasında ölümdən sonrakı yaşamla, varlıqla, olub-bitənlərlə bağlı ilginc baxış bucağı, təxəyyül oyunu, incəlikləri ortaya çıxmaqdadır. Ancaq öncə bir az keçmişə göz ataq ki, fərqi anlamaq mümkün olsun.

Orta Əsrlər İsəvilik teologiyasında cənnət və cəhənnəm məkan konseptilə xarakterizə edilir. Başqa sözlə onlardan danışarkən, onlara istinad edərkən məhz yer, məkan kimi danışırlar. İslamda da cənnət və cəhənnəm məkan (space) konseptiylə səciyyələndirilir. İslama görə hər ikisi bir yerdir, orda çaylar var, dincəlirlər və s. və ia. Başqa sözlə cənnət və cəhənnəmi anlatmaq, ifadə etmək üçün məkan, yer, bir ölçü, həcm dili, terminləri istifadə edilir.

Çağdaş teologiyada vəziyyət bir qədər başqadı. İndi məkan konsepti, qavramı ümumiyyətli cənnət və cəhənnəmi anlatmaq üçün istifadə edilən çoxsaylı konseptual-semantik vasitələrdən biridi və artıq ənənəviləşib. Məsələn, adını çəkdiyim Tomas Mortan elə həmin göz atdığım kitabında cəhənnəmi anlatmaq üçün, emosiya-hal-münasibət konseptini işə salır. Əlbəttə, onun yazdıqlarını hərfən başa düşməyə ehtiyac yoxdu – bunlar mistik Məsihinin inancla yoğrulmuş təxəyyülündən, intuisiyasından süzülən bədii-poetik anlatımlardı. T.Mortan yazır ki, cəhənnəm nifrətdi və ya hər kəsin nifrətlə dolu olduğu bir vəziyyətdi. Cəhənnəmdə hər kəs, hər kəsə nifrət edir, hər kəs başqa hər bir kəsi özündən uzaqlaşdırmağa çalışar və hər bir kəs də həm özündə, həm də başqasında olan nifrətdən xəbərdardı. K. Bart cəhənnəmdən danışarkən fəlsəfi konsepti istifadə edir və ekzistensial dili işə salır: cəhənnəm heçlikdi. Heçlikdi, o mənada ki, orda varlıq özü tam mənasıyla varlıq ola bilmir, tam açılmır.

Məncə, konseptual dildəki bu dəyişikliklər maraqlı və xoş qarşılanması gərəkən gəlişmədi.

Azadlıq

2010-11-21T12:32:00.000-08:00

Bloqqerlər Adnan və Emin azadlıqdadırlar. Bu, sevinməli hadisədi. Sevinməlidi ona görə ki, haqsız yerə sıxma-boğmaya salmışdılar və bu haqsızlığı aradan qaldırıblar. Ancaq Azərbaycanda belə şeylərin baş verməsi insanı üzür. İnsanları kefləri istəyən zaman həbs edib, ürəkləri istəyən zaman sərbəst buraxırlar.

Deyilənlərə görə...

2010-11-15T13:46:00.000-08:00

Maraqlı mülahizələrdi. Təəssüf ki, fikri yayımlanan müsahib Xristianlıqdakı müxtəlif konfessiyalara aid şəxslərin evlənməsinin yolverilməzliyini təsdiqləyən mənbələrini göstərmir. Müqəddəs Kitabda bununla bağlı müxtəlif fikirlər var, ancaq ümumilikdə söhbət Bibliyadan gedirsə, Qutsal Yazı fərqli dinlərə məxsus insanlar arasındakı evliliyi ardıcıl və qəti pisləmir - ona birmənalı qiymət vermək bir az çətindi.
Oxumağa dəyər.

Çiy Seçkilər

2010-11-11T12:12:00.000-08:00

Saxta seçkilərlə razılaşmadığımız zaman dini inanc susmağı önə sürmür. Əksinə, seçkilərin saxtalaşdırıldığını anlatmaq, onun əleyhinə vəəz oxumaq və insanları bundan xəbərdar etmək lazımdı. Ona görə ki, sosial-içtimai həyat hər bir inanclının marağındadı və seçkilərin nəticələri vətəndaş kimi inanclıya da təsir etdiyindən saxta seçkilərə qarşı durmaq, istər dini, istərsə də sekulyar baxış bucağından, inanclının haqqıdı.

Hər vaxt olduğu kimi, yenə də saxta seçkilər keçirildi və parlamentə quzu dərisinə girmiş qurdlar təşrif buyurdu. Bu cür seçkilər daha öncə bəhs etdiyimiz içtimai çüysüdəmmişliyin bir parçasıdı və xeyirli gələcəkdən başqa hər şeyə xidmət edir.

Rəbb Qarşısında Vəsatət Qaldırırıq!

2010-11-07T11:37:00.000-08:00

Bu günlərdə intercessory prayer sözünün dilimizə vəsatət kimi tərcümə olunduğunu gördüm. Vəsatət hüquqi termindi. Məhkəmə qarşısında vəsatət qaldırılar, bu və ya digər bir sübutun məhkəmə sübutlarına əlavə edilməsi üçün.

Sözün düzü, intercessory prayer sözünün vəsatət kimi dilimizə çevriliməsi bir az qəribə gəldi. İnancın isti, ilıq, bəzən ehtiraslı hisslərdən, yaşantılardan xəbər verən özəlliklərini, bu halda duanı, ifadə etmək üçün quru hüquqşünaslıqdan çoxluğun anlamadığı bir terminin istifadə edilməsi mənə leqalizmi xatırlatdı. Elə bil İlahi hakimdi, biz də hər hansı məsələ ilə bağlı onun qarşısında, kim bilir hansı qanunvericiliyinin, hansı məcəllənin hansı maddəsinə görə vəsatət qaldırırıq. İlahini və bizi biri-birimizi hər ikimizin tabe olması gərəkən bir gözəgörünməz, məşum qanunvericilik bağlayır. Talemi, özündənrazılıqmı, Rəbblə quru-quru danışmaq, formallaşdırmaq qanunvericiliyimi, yoxsa nə deyim, heç özüm də bilmirəm.

Hüquqşünaslıqdan, daha doğrusu siyasi-hüquqi dünyanın konseptlərindən inanc dünyasında, inancın konseptual xəritəsində istifadə edilməsi heç də qeyri-adi bir şey deyil. Ancaq həvari Pavlosun vəhydəki incəlikləri anlatması üçün ciddi düşünülmüş, yerində işlətdiyi Yunan-Roma hüququndan alınma konseptlərlə günümüzdəki söz əvəzləmələri arasında ciddi fərqlər var. Məncə dilimiz əcaib-qəraib texniki terminləri işlətmədən Məsihilikdəki qavramları ifadə etmək üçün kifayət qədər zəngin potensiala malikdi.

Həvari Pavlosun məktublarını yaxından oxuyan, çağdaş bibləvi tənqidi az-çox izləyən, Katolik Kilisəsi də daxil olmaqla xristianlıq tarixindən anlayan hər kəs bunun belə olduğunu bilir. Ancaq məncə bu, dönəmimizdə inancla bağlı sözlərin, konseptlərin dilə yatımlı edilməsi üçün əlverişli olmayan sözlərlə əvəzlənməsinə əsas verməməlidi. Vəsatət yerinə başqa, dilə yatımlı, insanların anlayacağı söz tapmaq mümkündü.

Ancaq bir tərəfdən baxanda o qədər də önəmli deyil. Dili insanlar tam yönəltmir və bir sözü hələ ortaya çıxarmaq, onu başqa sözün yerinə işlətmək o yeni sözün dilə girməsi anlamına gəlməz.

Toplum çiysüdəmmişliyi

2010-10-31T08:33:00.000-07:00

Yazılarımızı davamlı izləyənlər çiysüdəmmişliyin nəyi ifadə etdiyini bilirlər. Odur ki, sözü hansı anlamda işlətdiyimi bilmək istəyənlər köhnə yazılara göz ata bilərlər. Bu postda isə məni çiysüdəmmişliyin bir növü maraqlandırır: gəlin onu toplum çiysüdəmmişliyi adlandıraq. Ürəyinizdən keçirsə, buna içtimai çiysüdəmmişlik də demək olar. İçtimai çiysüdəmmişlik qavramı Azadlıq teologiyasında ətraflı işlənib və onun kökü İncillərdən gəlir.

Toplum çiysüdəmmişliyi içtimai strukturlarda, toplumun özündə, toplumdakı münasibətlərdə əks olunmuş və toplumun mövcudluq şəklinin bir halına gəlmiş ədalətsizliyə deyilir. Ədalətsizlik günahkarlıq olduğuna görə, toplum çiysüdəmmişliyi günahkarlığın içtimai tərəfi, onun içtimai yönüdür söylənə bilər. Bununla belə, toplumun çiysüdəmmişliyi ilə günahı qarışdırmaq lazım deyil. Toplum çiysüdəmmişliyi günahdan fərqli olaraq konkret fərdlərin konkret əməllərini-günahı, ya günah əməlini yox, ümumilikdə bütün cəmiyyətə sirayət etmiş, adət-ənənədən, dövlət strukturlarından, insanların verilən konkret cəmiyyətin üzvü kimi müəyyən özəlliklərindən qaynaqlanan ədalətsizlikləri, yolsuzluq özəlliyini anladır. Toplum çiysüdəmmişliyi toplumdakı hər şeyə hopub, insanlar onun bir parçasıdır və insanlar öz fəaliyyətləri ilə onu törədir, yaşadır, davam etdirirlər. Bununla belə, onun konkret bir törədicisi, sahibi yoxdu.

Toplum çiysüdəmmişliyinə misal olaraq Azərbaycanda qadınlara ikinci sort məxluq kimi baxılmasını, qız uşaqlarının erkən, yetkinlik yaşına çatmadan və öz iradələri əleyhinə evləndirilməsi adətinin israrla saxlanmasını, cəmiyyətdə geniş yayılmış və çoxluğun alıb-verdiyi rüşvət təcrübəsini, seçkilərin saxtalaşdırılması üçün hakimiyyətə əlverişli olan seçki sistemini nümunə göstərmək olar. Bir ölkədə inanc azadlığının olmaması, bu və ya digər azlığın deyək ki müəyyən işləri almaması üçün sənədlər, təbliğat, işəalınma və çıxarılma mexanizmləri vasitəsilə marginallaşdırılması, aparteid toplum çiysüdəmmişliyidi.

Toplum çiysüdəmmişliyinin önəmli özəllikləri var. Bunlardan bəzilərini sadalayaq. Birincisi, bütün topluma yayılmış, hər kəsin dolayı ya düzünə bulaşdığı, konkret əməllərdə olmasa da elə toplumun mövcudluğunda təzahür edən toplum çiysüdəmmişliyinə qarşı insanlarda bir neytrallıq, alışqanlıq yaranır və insanların onu hiss etməsi, tutması, duyması çətinləşir. İnsanların toplum çiysüdəmmişliyinə qarşı reaksiyası konkret fərdin ədalətsizliyinə qarşı reaksiyasına nisbətən daha zəifdir, çünki elə onun içinə doğulub, onun içində yaşadıqlarından ona qarşı kütləşiblər. Məsələn, Azərbaycanda geniş yayılan rüşvətə hamımız bir az biganəyik, ona qarşı aktiv müqavimət göstərmirik bir qayda olaraq. Gözümüzü açıb belə görmüşük, bu adiləşib. Toplum çiysüdəmmişliyi adi, normal, olması gərəkən kimi qavranıla bilər, ona görə də ona qarşı kütləşmə baş verir. Buna görə də onu aradan qaldırmaq və onu digər arzuolunmazlıqlardan ayırmaq çətindi.

İkincisi, toplum çiysüdəmmişliyi hər kəsə, istəsələr də istəməsələr də bulaşır. İnsanlar bəzən öz iradələri əleyhinə olaraq, bəzən palaza bürünüb ellə sürünməkdən ona qatılırlar, onda iştirak edirlər, çünki toplum çiysüdəmmişliyi yaşadıqları sistemin bir parçası, sosial havadı, onunla nəfəs alırlar. Məsələn, Azərbaycan kimi rüşvətsiz çox az şeyin keçdiyi cəmiyyətdə vergilərdən yayınma çox geniş yayılıb. Vergidən yayınan şəxsin mağazasından bir şey almaqla biz dolayısıyla onun vergidən yayınmasında iştirak edirik. Öz övladına ata ya ana qayğısı adı altında özü də bilmədən basqı etmək, onun yerinə hər şeyi edib onu təşəbbüskar insan olmaqdan məhrum etməklə biz toplumun bizə haqlı görünən, rahat olan, alışdığımız basqılı sosial rollarında iştirak edirik.

Üçüncüsü, toplum çiysüdəmmişliyi zəncirvari reaksiya kimidi. O yayılır, yayıldıqca artır, güclənir, biri digərini törədir və həndəsi silsilə kimi artan günahkarlıqda cəmiyyət özü-özünü basdırır. Bunun nəticəsində sosial çiysüdəmmişliyin sosial təzahürü olan yaşantılar adət-ənənəyə çevrilir, sevilir, daşlaşır, nəsildən-nəsilə, regiondan-regiona ötürülür, yayılır və onu aradan qaldırmaq zülm olur. İndiyə qədər də Azərbaycanda qız qaçırtmaq adətinin qalması, qızları namus üstündə öldürmək kimi arxaik, nə həqiqi, bağışlayan və güclü imana, nə də dövrə uymayan adətlər-ənənələr toplum çiysüdəmmişliyinin necə zəncirvari reaksiya kimi yayıldığını, artdığını, gücləndiyini və əndazədən çıxdığını göstərir.

Bu kimi özəlliklərin sayını çoxaltmaq olar, ancaq bununla yetinək.

Mən sizi toplumun çiysüdəmmişliyinə qarşı necə savaşmaq olar barədə düşünməyə dəvət edirəm. Bir az vaxt ayırın və sizə, sizdən keçib başqalarına uzanan istəyərək ya istəməyərək qatıldığınız günahkarlıq-ədalətsizlik haqqında düşünün.

TV-lər və inanc

2010-10-23T17:02:00.000-07:00

Kultura.az saytında Almaniyada inanc və telekanallarla bağlı maraqlı məqalə verilib.

Məsləhətdi. Oxuyaq, görək axırı hara gedir.

Bu aralar, iki həftə bloqu yeniləmək imkanım olmayacaq.

Hər kəsə səbr arzulayıram.

İsa Məsih, İlahi və İnsan - 2

2010-10-18T07:51:00.000-07:00

Bəs əgər Tanrı öz tanrılığını itirmədən, insan da öz insanlığını itirmədən biri-birinə dönsələr, girsələr, keçsələr necə olsun? İslamın bu varianta, belə bir şeyin olabilmə imkanına cavabı “yox”dur. Başqa sözlə, İslamda yaradanla yaradılış arasındakı münasibət “ya Yaradandır, ya da yaradılmışdır” şəklində qoyulur. Xristianlıqda isə İsa Məsihin timsalında sözügedən məsələ, “həm Yaradandır (İsa Məsih Rəbbdir), həm də yaradılmışdır (İsa Məsih insandır)” şəklində ortaya çıxır. Lakin Xristianlıqda sözügedən “həm belədir, həm elədir” münasibəti bütün yaradılışla Yaradan arasındakı münasibətlərə deyil, yalnız özəl, bir dəfə baş vermiş hadisə kimi, Fələstinli Yəhudi İsa ilə İlahi arasındakı münasibətlərə şamil edilir. Məhz buna görədir ki, İsa Məsihin İsəvilikdə özəl yeri var. İsa Məsihdə İlahi və insan qovuşub görüşüb birləşiblər və bir olublar. Bəs bu necə baş verə bilər? İsa Məsihin həm insan, həm də İlahi kimi necəliyini anlatmaq üçün İsəvilik tarixində fərqli bənzətmələrdən istifadə edilib. Bunlardan bəzilərini aşağıda yazıram. Ancaq nəzərə alaq ki, bütün bənzətmələr qüsurludur və sözünü etdiyimiz inancın bir tərəfini aydınlatsa da digər tərəfini qaranlıqda buraxır:

Günəş və şüaları. Bu bənzətməyə görə günəş və şüaları necə biri-birilə eyni və fərqlidirsə, İsa Məsih də o cür İlahiylə eynidir və fərqlidir.
Alovdakı metal (dəmirçinin döymək üçün alovda hazırladığı metal). Bu bənzətməyə görə metal alovdadır, alov metaldadır. Metal alov deyil, Alov da metal deyil. Ancaq qıpqırmızı qızarmış şölələnən dəmirdən alovu necə ayırmaq olmazsa, fərqini də necə inkar etmək mümkün deyilsə, İsa Məsihin də İlahi ilə münasibəti elədir: onlar biri-birindədirlər, onları ayırmaq olmaz ancaq bu onlar arasındakı fərqi itirmir.

Bəzən mən özüm İsa Məsihdə İlahini və İlahidə İsa Məsihi anlatmaq üçün sulu süngər bənzətməsindən istifadə edirəm. Sulu süngər suyu canına çəkib. Su süngərdədi, süngər sudadı. Onlar biri-birindədirlər, iç-içədirlər. İsa Məsih də İlahini süngər kimi canına çəkib. Ancaq sudan bol süngər islaq, nəm olsa da süngərliyini itirmir. Su süngərdə olsa da, o süngərə çevrilmir. Eynilə bunun kimi, İlahi İsa Məsihdə insaniləşib, cismaniləşib ancaq bundan onun İlahiliyi itməyib. İsa Məsih İlahinin yerdəki təzahürüdür çünki İlahini canına çəkib, ancaq bundan onun insanlığı yoxa çıxmayıb.

Xristian teologiyasına görə İsa Məsihlə İlahi arasında eyniyyət, kimlik və yaxınlq o dərəcədədir ki, İlahiyə tapınmaq İsa Məsihə tapınmaqdı və İsa Məsihə tapınmaq İlahiyə tapınmaqdı.

Bundan başqa bədənləşmə inancı insanın İlahi məbədi olmasına yol açır. Məsihi İsa Məsihdə özünün də İlahi məbədi olacağını görür, qəbul edir və buna doğru can atır. Ancaq İsa Məsihin İlahiliyi (və İlahi məbədi olmasıyla) ilə insan(lar)ın ilahi məbədi olması arasında keyfiyyət və kəmiyyət fərqi var. İsa Məsihdə Rəbb və insan unikal, başqa heç bir varlıqda təkrar olunmayan şəkildə qovuşurlar, birləşirlər. Başqa varlıqlarda bu sözügedən həddə çatmır və Məsihiliyə görə, başqa varlıqların İlahi məbədinə çevrilməsi onlara tapınmağa əsas vermir. Məni bədənləşmə inancında ən çox özünə çəkən onun insan və Allah arasındakı yaxınlığı mümkün son həddə qədər götürməsidi. Bəzən deyirlər ki, İslamda İlahi ilə insan arasında vasitəçi yoxdu. İslamda başa düşülən mənada Xristianlıqda da belədir (Xristianlıqdakı vasitəçi qavramı İslamdakından fərqlənir): İsa Məsih sadəcə insan deyil axı, o həm də İlahidi. İlahi özü bizim cismimizə, formamıza girib aramıza gəlibsə, daha arada hansı vasitəçidən söhbət gedə bilər? Əgər biz Allahın məbədi ola biləriksə, daha arada hansı vasitəçiyə ehtiyac var?

Məncə bu baxış bucağıdan baxsaq İsa Məsihin ilahiliyi və insaniliyi əslində insanla İlahinin başqa heç bir inancda olmayan şəkildə yaxınlaşma və 1ləşmə potensialından xəbər verir. Elə bir potensialdan ki, insanlığımızı itirmədən İlahiyə ev oluruq, İlahi də özünü itirmədən bizdə yaşayır.

İsa Məsih, İlahi və İnsan - 1

2010-10-13T20:49:00.000-07:00

Məsihiliyin ən önəmli və İslamla kökündən tərs düşən özəlliklərindən biri bədənləşmə inancı, qavramı və doqmasıdı. Sözügedən inanc-doqma həm də Musəvilik inancına bir qavram kimi tərs düşür. Bədənləşmə İsa Məsihdə Allahın insaniləşdiyini yəni insana dönüb, insan kimi yerə gəlib aramızda yaşadığını bildirir. Latınca, İngiliscə inkarnasiya sözündə ideyanın, inancın kökü görülür: inkarnasiya – bədənə çevrilmə, bədən alma, anlamına gəlir.

Ancaq bədənləşmə əslində iki nüansı birləşdirir. Bunun biri İlahinin bədən alması, həm də məhz insan bədəni alması, insaniləşməsi, digəri isə Rəbbin cismaniləşməsidi. Məsələ, burasındadır ki, bədən həm də cismdi. Bədən ət-qan, materiya deməkdi. Bu mənada, bədənləşmə əslində bir neçə nüansı içinə alır: Allahın insaniləşməsi (1), yəni Allahın insan kimi bədən-forma alması (a) və Allahın insan cismində təzahürü, insan kimi cismaniləşməsi (b). Sözügedən inanc insan üçün də müəyyən bir şeylər anlamına gəlir. İlahinin insana dönməsi, insanın İlahi məbədi olmaqla şərəfləndirilməsi, insanın öz insanlığını itirmədən müqəddəslik özəlliklərindən bəzilərini əldə etməsi, Allahla içi-içə olmaq səviyyəsində yaxınlaşması imkanı deməkdi. Bundan başqa, özəl olaraq Məsihilik kontekstində bu, insanın öz çiysüdəmmişliyindən qurtarmasıdı.

Məsihilik teologiyasında niyə İlahi insaniləşdi və niyə insan ilahiləşdi sorusuna ürəyiniz istəyən qədər cavablar-fikirlər-mübahisələr var. Uzun əsrlər boyu gəlişdirilən, özünəməxsus zəngin, dərin və şirin metafizik-fəlsəfi, inanca dayanan cavablarla maraqlanmaq istəsəniz araşdırmanızı məsləhət görərdim. Məni isə başqa şey maraqlandırır.

İslamda belə bir inanc yoxdu. Bəlkə bəzi mistik axınlarda buna bənzər inanclar olsun, ancaq onlar heç zaman İslamda mərkəzi, təməl inanc halına gəlməyib və İlahiyə bu səviyyədə yaxınlaşdığını iddia edənlərin qisməti Həllac Mənsurun başına gələn olub. Bundan başqa İslamda özəl olaraq İsa Məsihin Allah olmadığı belə bir inancın yalan, sapma, küfr, bütpərəstlik olduğu irəli sürülür. Islama görə belə inanc Allahın təkliyinə şərik qoşmaqdı (şirk) və yolverilməzdi (İsa Məsihin ilahiliyini qəbul edib ona ibadət etmək).

Əlbəttə, İlahinin insaniləşib, insaniləşmədiyini əqli yollarla sübut etmək mümkün deyil. Odur ki, hər kəsə öz inancı qalır. Bir qayda olaraq, İslamda məsələ insan Allah ola bilməz şəklində qoyulur. Bəs əksinə necə? – Allah insan ola bilərmi? Məncə Allahın insaniləşməsini rədd etmək ideya kimi iki şeyi içinə alır: 1) Allah insan ola bilməz və ya insaniləşməyə qadir deyil, və ya 2) Allah insaniləşməyə, insan kimi bədən almağa qadir olsa da bunu etmir. Müsəlman birinci variantla razılaşa bilməz, çünki Allahın hər şeyə qadir olması inancını dolayısıyla inkar etmiş olur. Odur ki, müsəlmanın razılaşacağı versiya ikincidi, Allah insan ola bilər, ancaq sadəcə insan olmur, insaniləşmir, insan bədəni almır. Niyə? Mümkün, gözlənilən cavab ya şirklə bağlı olacaq (Allahın insaniləşməsi, insanı özünə şərik qoşması kimi bir şeydi) ya da (və ya) metafiziki yön alacaq (Yaradan və yaradılış arasında fundamental fərqi yox etməmək üçün Yaradan yaratdığına çevrilməz). Əslində bu mövqeyə, ikincisinə, az-çox haqq qazandırmaq olar. Allah öz allahlığını yerə qoya, qeyri-allah, dolayısıyla yaradılmış (qeyri-yaradan) ola bilməz. Ona görə yox ki, Allah buna qadir deyil, ona görə ki, bunu qəbul etmək, dolayısıyla İlahi, Yaradan qavramını inkar etmək anlamına gəlir. Yaradanın tamamən yaradılmışa çevrilməsi Yaradan və yaradılmış qavramları arasındakı ən əsas fərqi silir və qavram özü anlamsızlaşır. Lakin məsələ burasındadır ki, müsəlmanın məsələyə bu cür yanaşması əvvəla sırf məntiqi-metafiziki yanaşmadı, ki bu da özlüyündə məhduddu, ikincisi, Yaradan-yaradılış arasındakı mümkün bütün münasibətlər spektrini təməl səviyyəyə, rigid “ya budur ya bu deyildir” səviyyəsinə endirməklə məsələni məncə bəsitləşdirir.

Balıqdan kimə nə? (zarafatsız)

2010-10-09T20:27:00.000-07:00

İxtus yunancada balıq anlamına gəlir. İsəvilikdə həm də bir simvol kimi işlədilir, ancaq o qədər də geniş yayılmayıb. İxtus sözündəki hər hərf həm də qədim yunancada İsa Məsih, İlahinin Oğlu, Xilaskar (İesus Xristos, Teu Uiu, Sodzon) adındakı hər sözün baş hərfinə uyğun gəlir. Bu mənada, İxtus sözü bir abbreviaturadı.

Ənənəyə görə, İsəviliyin təqib edildiyi vaxtlarda balıq bir gizli simvol kimi, Məsihilərin biri-birini tanıması üçün də istifadə edilərmiş. Məsihi olan birisi əliylə yerdə/divarda (xəyali) əyri xətt çəkərmiş/cızarmış və digər şəxs də həmin əyri xəttin başı və sonu ilə birləşən, onu balığa oxşadan ikinci əyri xətti çəkərək cavab verirmişsə, deməli adama etibar etmək olarmış.

Balıq simvolunun mənim üçün şəxsi anlamı var. Hələ uzun illər bundan öncə, bir dəfə Xəzərin əldən-ayaqdan uzaq çimərliklərinin birində ləpələrin sahilə atdığı çox kiçik ölü balığı torpağa basdırdım. Əslində basdıracaq deyildim, sadəcə köhnə həyatın simvolu, günahların torpağa gömülməsi kimi bir ideya vardı düşüncələrimdə və əlimə keçən ölü balıq, o anda onların hamısının simvolu, ritualı halına gəldi. Onu torpağa basdırdım ki, keçmişdən qopmağımı əmələ, simvola, rituala, sadəcə ruhumun deyil, həm də cismimin yaddaşına hopdurum. Onda İsəvilikdə balıq simvolu olduğunu bilmirdim. Bunu sonralar öyrəndim. Elə o gündən bu günə, balıq simvoluna qarşı qarışıq münasibətim, hisslərim var. Mənə elə gəlir ki, balıq nəyə görəsə adamı üşəndirən simvoldu.

Günümüzün Elçiləri

2010-10-04T20:22:00.000-07:00

Peyğəmbər deyəndə ilk ağla gələn nə olur? Allahla əlaqəsi olan və İlahidən vəhy alıb onu insanlara çatdıran şəxs. İslama görə, Məhəmməd son peyğəmbər olub, onun da insanlara gətirdiyi əsas vəhy İlahinin təkliyi və bu tək ilahiyə təslimiyyətdi. İslama görə bütün peyğəmbərlər İlahinin təkliyini və ona təslimiyyəti öyrədiblər.

Məsihilikdə də vəziyyət buna yaxındı, ancaq bir az dəyişik yönləri də var. Əvvəla, Məsihilikdə, ən azından çağdaş dönəmimizdə, peyğəmbərlik İslamdakı kimi səciyyələndirilmir. Bibliyaya göz atsaq, görəcəyik ki, peyğəmbərlik sözü daha geniş mənada işlədilib. Peyğəmbərlər, Əhdi-Ətiqə görə yalnız İlahinin təkliyini öyrətməyiblər. Bunu edən peyğəmbərlər olub, ancaq bundan başqa konkret tarixi dönəmdə, konkret hadisə, proses ilə bağlı xəbərlər gətirən peyğəmbərlər də varmış. Bu peyğəmbərlərin gətirdiyi xəbərlər və ya İlahi adına danışdıqları, verdiyi məlumatlar birbaşa İlahinin təkliyi-çoxluğu haqqında deyilmiş. Onların söylədikləri günün önəmli problemləri, məsələləri, hadisələri haqda, onlara münasibətlə bağlıymış. Məsələn, Yeşaya peyğəmbərin gətirdiyi xəbər(lər), İsa Məsih haqqında, ədalət haqqında, qurbanvermə ayininin ucuzlaşdırılması haqqında, qonşu dövlətlərlə bağlı döyüşlər və s. haqqındaymış. Əlbəttə, bunların hamısının dolayı, ya düzünə Tanrının müxtəlif keyfiyyətləriylə əlaqəsi var, odur ki, bütün peyğəmbərlər istər açıq, istərsə də üstüörtülü həm də Yaradanın müəyyən keyfiyyətindən xəbər vermişlər, danışmışlar. Bununla belə, bütün peyğəmbərlərin gətirdiyi xəbərlərin düzünə, yalnız və yalnız İlahinin təkliyi olduğunu söyləmək özünü doğrultmur. İlahinin təkliyi bəzən peyğəmbərlərin topluma verdiyi vəhyin ümumi çərçivəsi kimi çıxış edirmiş, digər bir halda isə ortancı olurmuş.

Ümumilikdə, məncə peyğəmbərlərin gətirdiyi vəhyləri üç qrupda birləşdirmək olar:

1) İlahinin bu və ya digər keyfiyyəti, özəlliyi haqqında vəhylər,

2) Konkret dönəmin, insanların, fərdlərin, məkanın maraq dairəsində olan məsələlər haqda vəhylər (gələcəkdən xəbər vermək və ya gələcəyi proqnozlaşdırmaq).

3) Ədalət, sosial-siyasi həyatın kökündə duran prinsiplər haqqında vəhylər.

Hər üç sferaya girən vəhylər biri-digəri vasitəsilə mövcuddu və bölgü də şərti xarakter daşıyır. Qutsal kitabın anlatdığına görə, peyğəmbərlər son nəticədə (bu günkü dillə desək) öz dönəmlərinin kültürəl tənqidçiləriymişlər. Onların əsas işi sadəcə İlahi haqqında intellektual bilgi vermək deyilmiş (Allah təkdir və ya hər şeyə qadirdir və s.), həm də sözügedən prinsiplər, bilgilər kontekstində öz toplumlarını tənqid etmək, onun ədalətsizliklərini anlatmaq, dönəmin həqiqətlərini dilə gətirməkmiş. Odur ki, bütün peyğəmbərlərin başı dərddə olub. Onları döyüblər, əziblər, söyüblər, qovublar, lağa qoyublar. Peyğəmbərlər həm də bir yerə qədər siyasətçi olublar, çünki sosial həyat haqqında mülahizə yürütmək, “proqramlarla” ortaya çıxarmaq, bunu açıq, içtimai şəkildə etmək, bunu edərkən Allahın adından danışdığını iddia etmək, bunu insanlara onların anlayacağı şəkildə və İlahinin anlatmaq istədiyinə tərs düşmədən çatdırmaq, onlara “burda səhvsən, orda doğru” demək siyasəti işin içinə gətirir.

Çağdaş dönəmdə peyğəmbərlər hələ də var. Bu peyğəmbərlər ona görə peyğəmbər deyil ki, onlar Allahın təkliyini öyrədirlər. Onlar ona görə peyğəmbərdir ki, toplumun üzünə durmaq, hakimiyyətin üzünə həqiqəti söyləmək, lağa qoyulmaqla risq edib İlahinin adından ədalətsizliyi tənqid etmək kimi bir cəsarət göstərirlər. Zaman-zaman topluma, insanlara bunu (dönəmlərindəki ədalətsizliyi, azmışlığı, İlahinin varlığını) xatırlatmaq, onları silkələmək ehtiyacı, bu cür peyğəmbərlərin göndərilməsinə səbəb olur – onlar öz cəsarətləri və inancları ilə dönəmlərində bir dəyişiklik edirlər. Onlar ona görə peyğəmbərdir ki, bunu edərkən Tanrının müəyyən özəlliklərini insanlara dolayı ya düzünə xatırladırlar. Martin Lüter King belə peyğəmbərdi.

Məncə hər yerdə belə peyğəmbərlərə ehtiyac var. Görən Azərbaycanda belə peyğəmbər olacaqmı?

DuaLogia

2010-09-29T09:10:00.000-07:00

Dua,

Düşünülür,

Pıçhapıç olur,

Söylənir,

Qəfildən gəlir,

Ağızdan qaçdı olur,

Sözlənir.

Bəddua,

Düşünülür,

Pıçhapıç olur.

Qəfildən gəlir,

Ağızdan qaçdı olur.

Olsun, Olmasın?

2010-09-24T08:12:00.000-07:00

Azadlıq radiosu Katolisizmin problemlərindən biri haqqında yazır. Kilisə xadimlərinin evliliyinə/cinsəl həyatına gətirilən yasaq və onun aradan qaldırılması ara-sıra Katolisizmdə müxtəlif qalmaqallara, mübahisələrə yol açır.

Kilisə atalarının, xadimlərinin cinsəl həyatdan imtina etməsi və ya bakirə həyatını seçməsi Pravoslavlıqda, Protestantlıqda könüllü, Katolisizmdə isə məcburi xarakter daşıyır. Pravoslavlıqda az-çox görülsə də Protestantlıqda bakirəlik əhdi rahiblik yaşam tərzinin çökməsiylə birgə iflasa uğrayıb. Bununla belə, indiyə qədər ara-sıra Protestantlarda bakirəlik əhdi götürmüş insanlara rastlanır.

Yəqin ki, gələcəkdə bakirəlik əhdi Katolik kilisə xadimləri üçün də könüllü olacaq və bir müddət sonra tamamən unudulacaq. Sosial həyatın, mətbuatın gedərək cinsəl mövzulara daha çox yer ayırdığı, cinsəl yaşamın gedərək ortaya çəkildiyi bir dönəmdə belə bir institutu saxlamaq və gəlişdirmək çox çətindir.

Pastoral Genəşikdən bir parça

2010-09-19T18:06:00.000-07:00

Pastoral genəşiyin dərininə getdikcə, insanlarla görüşüb problemlərini, dərdlərini dinlədikcə bir-iki nüansı yavaş-yavaş aydınlanır. Həmin nüanslar bir pastorun tanıması, qəbul etməsi və izləməsi gərəkən pastoral nəzakət və ruh özəllikləridi.

Birincisi, insanları dinləmək asan deyil. Bu azmış kimi, insanları hər zaman eyni və ya yaxın mövzularda dinləmək heç yerli-dibli asan deyil. Odur ki, insanların dərdini, problemlərini müntəzəm dinləyən pastorun insan dərdlərinə kütləşmə, problemlərə, insan yanğısına yadlaşma ehtimalı artır. Pastor bundan xəbərdar olmalı və bunu önləməyə çalışmalıdı. İnsanların canyanğısına, ürəkboşaltmalarına yadlaşma, pastorun İlahi ilə münasibətini zəiflədir. Odur ki, pastor, birincisi, yaxşı, aktiv və dərindən dinləməyi bacarmalı, ikincisi də insanları dinləyərəkdən, onların dərd-sərinə aydınlıq gətirərkən onlara və özünə yadlaşa biləcəyinin fərqində olmalı və bunu önləmək üçün tədbir görməlidi.

İkincisi, pastorla görüşməyə gələn insanlar fərqli məqsədlərlə gəlsələr də hamısını birləşdirən bəzi özəlliklər var. Onlar pastora danışmaq, içlərindəkini boşaltmaq, onu çıxarmaq üçün gəlirlər. Pastorla gəlib içdünyasını, sirrini paylaşan insan mübahisə etməkdən daha çox dinlənilməsini istəyir. Bu isə sözün həqiqi mənasında bir bacarıq və yetənəkdi və öz başıma gələnə qədər bunu anlamaq mənə çətin idi. Qarşı tərəfi diqqətlə, yanğıyla və açıq dinləmək üçün pastor qiymətvermə yetənəyini gözlətdirməli və ya təxirə salmalıdı. Sizə dərdini danışan, ürəyini açan insana elə ilk sözdən "sənin yerin cəhənnəmlikdi", "bahoooo, sən necə də səhv edibsən", "indi mən səni başa salacam, necə etməliydin" kimi reaksiya vermək onu yersiz, yetərli əsas olmadan, şəxs özü soruşmadan qiymətləndirməyə və mühakimə etməyə bənzəyir. Buna yol verən pastor özüylə dinlədiyi arasında uçurum açır. Bu qaydaya riayət etmək doğrudan da çətindi. Bir fahişə gəlib sizə etdiklərini danışanda onu ürəyinizdə olsa belə mühakimə etməmək, həqiqətən özünəməxsus bir iradə, dünyagörüşü və özəl alışqanlığa malik ruh istəyir.

Üçüncüsü, pastorla genəşiyə gələn insanlar pastorun baxış bucağını öyrənmək istəyirlər. Odur ki, pastorun "özünüz bilərsiniz", "kefiniz necə istəyir elə edin", "heç fərqi yoxdur" şəklində cavablar verməsi heç də həmişə və hər genəşikdə yerində olmaz. Pastor onunla danışan şəxsin niyə gəldiyini aydınlaşdırmalı və buna müvafiq davranmalıdı. Şəxs şikayətə gələr, məsləhət almağa gələr, deyib-gülməyə gələr və s. Pastor şəraitə, konkret münasibətə, insana görə davranmalıdı. Pastor şəxsin sorularına, aradığı suallara səmimiyyətlə cavab verməlidi. Bilmədiyini öyrənməli və açıqlamalı, cavabı olmayan suallara şəxsi perspektivini anlatdığını söyləməli, yerli-dibli anlamadığı-bilmədiyi işlərdə isə bilmirəm deməyi bacarmalıdı. Qutsal Kitabın hər hansı məsələdə mövqeyini öyrənmək istəyən şəxslərə açıq, sərbəst, incələnmiş cavablar verməlidi.

Dördüncüsü, pastor lütfkarlıqla qiymətləndirməlidi. Önündəki şəxsi qəddarcasına mühakimə edən insan, özünün Tanrı mərhəmətindən yoxsunluğuna şəhadət verir. Odur ki, gələn kim olursa olsun, işi, günahı nə olursa olsun, onu nifrət və acıqla deyil, açıq, səmimi və lütfkarlıqla, canıyananlıqla və dönməzcə (nala-mıxa vurmadan) qiymətləndirmək lazımdı.

Bu kimi özəlliklərə diqqət etmək hər bir pastorun borcudu. Bu özəlliklər onları insanlara, insanları da onlara və İlahiyə yaxınlaşdırır.

Göz: Gözəllik və İlahi Nəsiminin Gözündə - 2

2010-09-13T20:25:00.000-07:00

Burda bir haşiyə çıxaq. Soruşula bilər ki, niyə gözəlin gözəlliyini anlamaq üçün Haqqı - İlahini bilməyə ehtiyac var? Axı Haqqı tanımayan yəni İlahiyə inanmayan birisi də gözəlin gözəlliyini anlaya və tanıya bilər. Bu suala, əgər biz Nəsiminin dünyası ortamında və Nəsiminin gözüylə baxsaq “yox” cavabı verəcəyik. Ona görə ki, Haqqı tanımayan gözəlliyə baxır, ancaq onu görmür, çünki Nəsimi demiş, gözəlliyi-məhliqanı görmək üçün Haqqı görən göz gərək. Rəbbə inanmayan, İlahiyə inanmayan materialist, ateist üçün gözəllik son nəticədə materiyanın məmnunluq verən fiziki-sosial özəlliyindən başqa bir şey deyil. Nəsiminin dünyasında isə gözəllik sadəcə fiziki gözəlliktək görülmür. Gözəllik, özəlliklə məhliqanın gözəlliyi, yaradılmışın, bir yaratığın gözəlliyidi.

Ancaq iş burasındadı ki, gözəl yaradılmışdırsa, yəni kiminsə işinin nəticəsidirsə, ona baxmaqla, o gözəllikdə Yaradanı da görmək olur. Belədə məhliqanın gözəlliyi yaradılışın gözəlliyinin bir misalı, bir özəl halı kimi çıxış edir, bu gözəl yaradılışı görməklə inanan birisi Rəbbin özünün mükəmməl gözəlliyinə bir qıyqacı baxış hədiyyə alır. Yəni məhliqanın gözəlliyi, həm yaradılış, həm də Yaradanın, Haqqın gözəlliyinə bir örnək olur. Halbuki ateist, materialist üçün bu gözəllik bu dünyadadı, ölümlə yox olur, heçliyə çevrilir və mütləq fanidi – ondan o tərəfə heç nə yoxdu. Ancaq Rəbbə inanan insan üçün bu gözəllikdən daha üstün bir gözəllik var və o yox olmaz. Odur ki, bu gözəllik hətta keçib getsə də belə, daha üstün, daha dərin gözəlliyə işarət etdiyi üçün əlavə anlam qazanır, daha da gözəlləşir. Bundan başqa məhliqanın gözəlliyi bu dünya üçün fanidi, ancaq Rəbbin istəyi və hikmətiylə o itmir, çünki ölümdən sonra da həyat var və gözəllik o həyatın da bir parçasıdı. Amma nəzər alaq ki, Nəsimi məhz məhliqanın gözəlliyini görməkdən bəhs edir, Haqqın deyil. Başqa sözlə, hətta biz həmin gözəllikdə İlahinin gözəlliyini görsək belə bu məhliqanın öz gözəlliyini funksional bir şeyə çevirmir, onun özünəməxsusluğunu, fərdiliyini yox etmir. Məhliqa ona görə gözəl deyil ki, o İlahinin gözəlliyinə işarə vurur. Məhliqa ona görə gözəldi ki, o elə gözəldi, onu Haqq belə yaradıb, vəssalam.

Məhliqaların gözəlliyini nəsimisayağı necə görməli? Nəsimi bu suala ikinci misrada cavab verir. Haqqı görməyin yanısıra bir də insanın xudbin olmaması lazımdı. Göz ki, xudbin oldu, yüz baxa Xudanı görməz. Ancaq Xudanı xudbinlikdən dolayı görməmək elə məhliqanı görməmək deməkdi, çünki məhliqanı görmək üçün Haqqı yəni Xudanı görən gözə ehtiyac var. Odur ki, məhliqanı görmək üçün haqqı görmək və üstəgəl xudbin olmamaq gərəkir. Xudbin insanın Xudanı və məhliqanı görməməsinin səbəbi özünə irfat yönəlməsidi. Xudbin fars sözüdü, dilimizə məncil, pisniyyətli kimi çevrilə bilər. Ancaq sözün özü Nəsiminin beyti ortamında əlavə məna yükü alır. Xudbin farsca “xod”, yəni öz və “bin”, yəni görmək (“didən”-görmək felindən) sözündən gəlir. Hərfən xudbin özünügörən deməkdi. Özünü ifrat görən (xudbin insan) Haqqı və məhliqanı görəmməz. Çünki xudbin özünə aşiq olub. Beləsi Haqqın, Xudanın işığında məhliqanı görmür və məhliqanın gözəlliyində də Haqqı, Xudanı görməkdən məhrumdu.

Bu kiçik beyt əslində gözəlin gözəlliyini baxmaq yox, görmək üçün Haqqı tanımaq gərəkdi, Haqqı tanımaqla da yaradılışın, Haqqın özünün gözəlliyini görürük kimi mistik-ilahiyyatçılıq ideyalarının ifadəsi və hər iki ideyanın qarşılıqlı asılılığının bədii dillə açıqlanmasıdı. Bundan əlavə beyt özü kimi digər beytlərlə yanaşı gözəllik, zövq, məmnunluq və İlahi qavramları arasındakı əlaqələrin sözlə ifadəsidi. Beyt gözəlliyin bir estetik katerqoriya kimi ilahiyyatçılıq baxış bucağından dəyərini və onun zövqlə yaşanmasına maneə olan önəmli şəxsi və estetik axsaqlıqlardan birini (xudbinlik) açıqlayır. Ən maraqlı nüans da budur ki, sözügedən ideyalar söz sənətini istifadə edərəkdən, yəni ən azından Nəsiminin dönəmində önəmli olmuş gözəl söz sənətilə, sözü gözəl və zövqlə söyləyərəkdən anladılır. Başqa sözlə, beyt gözəllik və onun mistik-ilahi ölçümü haqqında gözəl dillə bir şeylər deyir. Gözəllik həm məzmun həm də forma olaraqdan beytin bir parçası halına gəlir, beyt özü gözəl olub gözəlliyi danışır.

Məncə bu cür gözəllik haqqında mistik-ilahiyyatçılıq kontekstində gözəl söz demək özü bir bacarıqdı. Bu cür beytləri, qəzəlləri də əslində gözəl edən onların bu özəlliyidi.

Göz: Gözəllik və İlahi Nəsiminin Gözündə - 1

2010-09-08T09:56:00.000-07:00

Haq görən bir göz gərək, görsün səni, ey məhliqa,

Yüz baхa, görməz хudanı, göz əgər хudbin оla. (Nəsimi)

Yuxarıdakı beyt Nəsiminindi. Çox maraqlı beytdi, bir neçə həftə bundan öncə İnternetdən tapdım, sonra da bilgisayarıma köçürdüm. Xoşum gəldi, ona görə. Aşağıda həmin beytlə bağlı qeydlərimi açıqlayıram.

Bu beyt göz sözünün mərkəzi qavram-mənayüklü söz kimi istifadəsi üzərində qurulub. Göz sözü iki dəfə, gözlə bağlı başqa sözlər də bir neçə dəfə işlənir (görsün, baxa, görməz və dolayısıyla xudbin).
Bundan başqa beytdə baxmaq və görmək arasında fərq qoyulur. Baxmaq görməkdən öncə gəlir. Görmək üçün baxmaq lazımdı, ancaq baxmaq öz-özünə görməyə səbəb olmaz. Baxmaq fizikidi və görməyin şərtidi, görmək burda qavramaq, fərqinə varmaq, düzgün və yerində dəyərləndirmək anlamındadı. Beyt dolayısıyla görməyin nəylə şərtləndiyi açıqlayır (X-i görmək üçün Y-i görmək lazımdı).

Göz, görmək, baxmaq da başqa bir mövzuya calanıb.
Beytin əsas mövzusu budur: Haqqı görən gözə ehtiyac var ki məhliqanı görsün. İkinci misrada fikir daha da gəlişdirilir (Əgər göz xudbindirsə onda o haqqı görə bilməz: dolayısıyla xudbin göz məhliqanı da görə bilməz).
Birinci misra ilə ikinci misra arasında önəmli bir fərq var. Birinci misra təsdiq üzərində qurulub: Filan üçün filana ehtiyac var. İkinci misra isə inkar üzərində qurlurub: əgər filan olarsa, onda o biri filan olmaz. Bu cür təsdiqin (“bu belədir”) və inkarın (“və elə deyil”) əvəzlənməsi beytdə anladılan məsələnin həm gəlişdirilməsinə imkan verir, həm də onu oxucunu yormadan açıqlayır.

Haq burda yaradanın adı kimi işlədilir, ancaq yada salaq ki, haq həm də ədalət anlamına gəlir, bu və ya digər bir şeydə əsaslı və ədalətli iddiası olmağı (birisinin haqqı) da bildirir. Məhliqa gözələ deyilir. Hərfən deyəsən “məh” yəni ay, və “liqa” yəni üz sözlərinin birləşdirilməsindən yaranıb ayabənzər üzü olan anlamındadı. İlahinin adı kimi, Haq sözüylə, məhliqa sözü arasında anlam çağrışdırmaları baxımından açıq olmayan bir əlaqə var. Məhliqa gözəldi, ancaq onun gözəlliyinin fərqində olmaq üçün o gözəlliyi yaradanı və o gözəllik üzərində haqqı olanı yəni Haqqı-İlahini bilmək, tanımaq, onu etiraf etmək lazımdı. Lakin gözələ münasibətdə haqqı (ədalətli yanaşmanı və davranışı və həmin yanaşma və davranışı borclu olduğumuzu varlıq(lar)ı) bilmək, yəni Haqqın onu yaratdığını bilib qəbul etmək və məhliqanın gözəlliyini etiraf məsələsində Rəbbin üzərimizdə haqqı olduğunu anlamaq, onun gözəllik özəlliyini açıqlamaqda ortaya çıxır. Ona görə ki, Haqq gözəli hamının tanıya biləcəyi və ya çoxlarımızın gözəl deyə biləcəyi şəkildə yaradıbsa onda həmin özəlliyi qəbul etmək və açıqlamaq gözəl yaratmaq istəmiş Haqqın göyçək yaratdığını yəni haqqını, niyyətini gözəl yaratmaqla bizə demək istədiyi şeyi anlamaq deməkdi. Odur ki, məhliqanı görmək üçün haqqı görən gözə ehtiyac var və dolayısıyla Haqqı görmək üçün məhliqanı görməyə ehtiyac var.

Şəkilli Qurani-Kərim

2010-09-04T09:17:00.000-07:00

Məncə, Azərbaycandakı müsəlmanların, özəlliklə də modern düşüncəyə yaxın olan müsəlmanların kitab, şəkil, müqəddəs söz, bir sözlə, vəhy və onun materiyada ifadəsi qavramlarını zənginləşdirmək və ümumiyyətlə ağlı olan hər kəsi, xristianı, musəvisi, krişnaçısı da daxil olmaqla düşündürmək üçün müqəddəs kitabların komiksini hazırlamaq olar.

Deyəcəksiniz öncə Bibliyanın komiksini hazırlayın. Onu artıq hazırlayıblar, çap ediblər və yayıblar. Özü də bir deyil, dəfələrlə. Sadəcə bizimkilərin yəqin ki, əlinə keçmir. Komiks janrı Azərbaycanda yayğın deyil. Ancaq əminəm ki, onun da marketini yaratmaq olar, çünki ölkədə istədiyiniz qədər potensial komiks oxucusu var. Komiks, qısacası, şəkilli-sözlü hekayət deməkdi, vəssalam. Hər hansı bir komiksdə hekayə, kitabın anlatmaq istədiyi sadəcə sözlə deyil, həm də şəkillərlə anladılır. Bu, (şəkillərin, rəsmlərin hekayəni anladan əsas vasitəyə çevrilməsi) komiksi digər növ şəkilli kitablardan ayıran başlıca özəllikdi. Odur ki, oxucu cümləni oxuyub, həmin cümlədə bəhs edilən məsələnin təsvirini, şəklini də görmək imkanında olur. Şəxsən mən indiyə qədər bütöv Bibliyanın komiksini tapmamışam, ancaq tapsam böyük məmnuniyyətlə oxuyardım. Ona görə yox ki, komiks həvəskarıyam, ona görə ki, komiks vasitəsilə sözün yanısıra oxucuya əlavə informasiya ötürmək və oxumaq (və baxmaq) yaşantısını zənginləşdirmək olar.

Mən bunu Dostoyevskinin Cinayət və Cəza əsərinin modern, fəlsəfi elementləri içinə alan komiksini və ya komiksə uyğunlaşdırılmış formasını oxuyanda başa düşdüm. Təsəvvür edin ki, Raskolnikovun ruhi halını təsvir edən cümləni oxuyursunuz, onun altında Raskolnikovun əlləri ilə başını necə tutması təsvir edilir. Bu, əlbəttə çox stereotipik bir təsvirdi, ancaq məsələ burasındadır ki, Raskolnikovun təsvirində bir də divardan başqa bir rəsm asıldığı göstərilir. Həmin bu rəsm içindəki rəsm də Edvard Munchun məşhur “Fəryad” (Scream) əsəridir. Necədi sizin üçün? Həmin o bir rəsm-detal sözün söyləmmədiyin deyir.

Ancaq hər şey bununla bitmədi, daha sonra universitetdə bir professorun öz tələbələrinə özü də doktoranturada oxuyan öyrəncilərinə müasir ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə hazırlanmış komiks-dərslik oxutdurduğunu görəndə anladım ki, komiksin potensialı sadəcə hekayələrlə məhdudlaşmır.

İndi keçək əsas məsələyə. Məncə, Qurani-Kərimin komiksinin hazırlanması çox maraqlı və yeni bir şey olar. Söhbət Qurani-Kərimin ərəbcəsinin, yəni əslinin deyil, tərcüməsinin yəni ibadətdə işlədilməyən bir növ müqəddəslikdə orijinalından “geri qalan” (eşitdiyimə görə, Qurani-Kərimin tərcüməsi orijinalı kimi önəmli və hörmətli olmur) şəklinin komiksindən gedir.

Əlbəttə belə bir komiks İslamın sözügedən məsələyə aidiyyəti olan sahələrindəki prinsipləri ələ alaraq hazırlana bilər. Məsələn, İslamda şəkli çəkilməyən insanların, varlıqların prinsip kimi həmin Qurani-Kərim komiksində şəkli verilməyə bilər. Ancaq, axı, Əbu-Ləhəbin ki şəklini çəkmək qadağan deyil. Ya fil surəsindəki fillərin şəklini çəkmək niyə yolverilməz olmalıdı ki? Bundan başqa, deyək ki, şəkillər Qurani-Kərimin ruhuna uyğun yəni ciddi və sayğıyla hazırlanmalıdı. Bundan başqa bir də komiksə şərq miniatür sənətinin təsviri elementlərini, ornamentləri gətirmək olar. Qısacası, çox gözəl, oxucuya həm oxumağa, həm də baxmağa imkan verən gözəl bir komiks hazırlamaq olar. Belə bir komiks görüyə yönəlik insanları Qurani-Kərimi oxumağa həvəsləndirər.

Demək istədiyim budur ki, komiks janrı İslama tərs düşməyən şəkildə Qurani-Kərimə tətbiq edilə bilər və bununla da toplumda insanlara İslamı anlatmanın daha ilginc forması yaranar.

Deməsi məndən, etməsi sizdən.

Tanrıcıl Seçərilik - 3

2010-08-30T14:17:00.000-07:00

Üçüncüsü, son nəticədə hər şey İlahiyə aiddir və konkret seçimlərimizdə öz hədlərimiz tanımalıyıq. Bu meyarı, qulluqçu Davudun Abişaya verdiyi cavabda görmək mümkündür. Diqqət etdinizsə, Davud deyir ki, “Rəbbə and olsun, Rəbb onu mütləq vuracaq. Elə gün gələcək ki, öz əcəli ilə öləcək ya da döyüşdə həlak olacaq.” Onun bu sözlərində iki nüans özünü göstərir: a) Ölüm son nəticədə Tanrının əlindədi-onu öldürməsəm də belə, sonucda o öləcək, İlahinin iradəsi yerinə gələcək. 2) “Rəbb onu mütləq vuracaq.” Bu cümlələr mənə belə hiss aşılayır ki, Davud Tanrının padşah Şaulu cəzalandıracağına, Tanrının geniş perspektivdə əslində ona qələbə gətirəcəyinə səmimi inanırmış. Bu, həm də İlahiyə inancın ifadəsidi. Davudun bütün seçimlərinin arxasında İlahiyə inanc və həmin bu inancdan qaynaqlanan şərh durur. Qulluqçu Davudun onun bu qaçaqaçında günahkar insanları lənətləməsi üçün verdiyi səbəb və son xitabı bunu anladır (1 Şamuel 26:19, son cümlə, 23-24).

Davudun hekayəti seçim, seçənək, şərh, yəni qavradığımız gerçəkliyi yozma və bu yozuya reaksiya arasında bir əlaqə olduğunu açıqlayır. Gerçəkliyi hansı baxış bucağından şərhimizə bağlı olaraq bəzən verilən şəraitdə bilavasitə maraqlarımıza tərs düşən qərarlar qəbul edə bilərik və bunlar da inancımızdan qaynaqlanar. Bununla belə, bu, gerçəkliyi bir neçə aspektdən görmə və dəyərləndirmə yetənəyini çıxdaş etmir və Davudun hekayəti göstərir ki, fərqli şərhləri, ehtimalları (inanc və əqli-dünyəvi) müqayisə edib, onları uyğunlaşdıra, üstün saydığımız dəyərlər, prinsiplərin baxış bucağından qərar qəbul edə, seçə bilərik. Gerçəkliyi Tanrı ilə münasibətlərimizin xeyrinə şərh edərəkdən ara-sıra bilavasitə dünyəvi maraqlarımızı marginallaşdıran seçimlər edərik.

Davudun vasitəsilə anladılan əslində Qutsal Kitabda dönə-dönə vurğulan bir yenəçdi (pattern sözünü yenə sözündən çıxarmaq olar). Nədir bu yenəç? 1) Tanrıyla münasibətlərimizi ilküstünləmək. 2) Öz seçimlərimizdə Rəbblə münasibətimizi nəzərə almaq. 3) seçimlərimizi və seçənəklərimizi alternativ şərhləri (həm lehimizə, həm əleyhimizə) göz önünə alaraqdan dəyərləndirmək. 4) Rəbbə güvənc və inancı seçim və seçənəklərimizin əsası halına gətirmək. 5) Qarşı tərəfin İlahiylə mümkün münasibətlərini dəyərləndirməmizə daxil etmək.

Bu və ya buna bənzər prinsiplər, konseptlər əsasında yaşamınızı qurmağa çalışdığınızda Tanrıcıl seçərilik özəlliyini əldə edirsiniz. Davud kimi. Tanrıcıl seçəri öz seçimlərində və seçənəklərində Tanrını və inancını bir alışqanlıq kimi ortanca gətirən insandı. Bu cür yaşamaq bizi Tanrıcıl seçəriyə çevirir. Tanrıcıl seçəriliyi köçəri sözünə baxaraqdan anlamaq olar. Köçəri sözü, köç sözündən yaranıb və köçərək yaşayan insanı bildirir. Bu sözdə vurğulanan sadəcə bir yerdən başqa yerə köçmək deyil, həm də bunu davamlı, alışqanlıq kimi etməkdi. Birisi, bir dəfə köçməklə və ya ömründə dəfələrlə köçməklə köçəri olmaz. Köçəri olmaq üçün yerdən-yerə köçərək yaşamağı həyat tərzinə çevirmək lazımdı. Yəni köçəri sözündə vurğulanan sadəcə hərəkət deyil, həm də hərəkətin özəlliyidi (tərz, alışqanlıq, müntəzəmlik kimi).

Köçəri sözünün bu cür şərhi ilə razılaşmaya bilərsiniz, bəlkə dilçilik baxış bucağından yanlışlıqlarım da var. Ancaq nə demək istədiyimi anladınız. Seçərilik, köçərilik kimi bir şeydi. Tanrıcıl seçərilik də ümumiyyətlə seçəriliyin özəl bir şəklidi. Burda iki nüansa diqqət yetirək. Birincisi insan köçəri olmadan yaşaya bilər, ancaq insanlar bilsələr də bilməsələr də seçimlər edirlər və seçimsiz yaşamaq sadəcə mümkün deyil. Səhər qalxıb çay yerinə kofe içəndə, işə getmək üçün evdən gec çıxanda seçim edirsiniz. Bunun fərqində deyilik, çünki bunlar nisbətən kiçik şeylərdi. Bir qayda olaraq insanlar daha önəmli şeyləri seçərkən seçimlərinin fərqinə varırlar. İkincisi, əgər bu belədirsə, onda seçərilik kimi bir qavram yaratmağa və bunun özəl şəkli olan tanrıcıl seçəriliyi gəlişdirməyə nə ehtiyac var?

Məsələ burasındadır ki, seçərilik sadəcə gerçəkliyi, faktı (insanların seçməsi) anlatmır. Seçərilik bunun məhz alışqanlıq halına gəlmiş şəklini, bunun fərqində olmağı və bunun gəlişdirilmişini anladır. Bir şeyin alışqanlığa çevrilməsi üçün isə ən azından başlanğıcda diqqət yetirmək, ardıcıl, davamlı o alışılması gərəkən davranışın fərqində olmaq və bu fərqində olmaqdan ortaya çıxan bilgini, hissi, yanaşmanı tətbiq etmək lazımdı. Bu mənada seçəri olmaq seçim, seçənək, seçmək imkanına, qavrayışına və bunun davamlı həyatımıza tətbiqinə qarşı bir həssaslıq gəlişdirməyi tələb edir. Seçmək və istənilən hər bir şəraitdə seçənəkləri görmək, anlamaq, onları götür-qoy edib dəyərləndirmək əslində asan deyil. Həyatda bir çox seçənəkləri olan, ancaq seçərək yaşamasının mümkünlüyünü yuxusunda da görməmiş milyonlarla insan var. Verilən şəraitdə heç bir seçənəyi olmasa da bunu anlamayan və seçim etməyə çalışıb başını daşdan-daşa vuran adamlar da var. Başqa sözlə, seçərilik insanların seçməsi faktını deyil, dünyaya, öz yaşamlarına seçim, seçmək, seçənək qavramlarıyla davamlı yanaşmasını və bunun fərqində olmasını, bunu istifadə etməsini bildirir. Tanrıcıl sözü bu kontekstdə belə bir alışqanlığın, yaşam tərzinin prinsipini bildirir. Gerçəkliyə seçmək, seçənək gözüylə baxmaq və bunu alışqanlığa çevirməklə, gəlişdirməklə və yaşama gətirməklə insan seçəriyə çevrilir.

Davud tanrıcıl seçəri idi.

Bəs siz necə?

Tanrıcıl Seçərilik - 2

2010-08-25T14:23:00.000-07:00

Soru yaranır: Nəyə görə Davud öz dünyəvi və birbaşa maraqları üçün əlverişsiz seçənəyi seçir və bundan nə öyrənə bilərik? Davud özü soruya cavab verir: ““Yox, onu öldürmə! Bax Rəbbin məsh etdiyinə əl qaldıran günahsız sayılarmı?” Davud yenə dedi: “Var olan Rəbbə and olsun, Rəbb onu mütləq vuracaq. Elə gün gələcək ki, öz əcəli ilə öləcək ya da döyüşdə həlak olacaq.”” Davud verdiyi cavabla Abişayın padşah Şaulu öldürməsinə imkan vermir, ancaq Abişay sadəcə icraçıdı. Padşah Şaulun ölümü ya yaşamı əslində buna qərar verən şəxsə, qulluqçu Davuda bağlıdı. Davud da bu öldürmək təklifini-seçənəyi rədd edir.

Düzünə açıqlanan nədən budur ki, Rəbbin seçdiyi, məsh etdiyi müəyyən imtiyaz tanıdığı birisini öldürən Rəbbin önündə günahkar olur. Başqa sözlə, Davud iki seçənəkdən birini seçərkən özünün səbəblərini və maraqlarını seçiminin İlahi ilə münasibətlərinə təsiri baxış bucağından dəyərləndirir. Məncə, Davudun əməli bizə aşağıda sadalayacağım fikirlərə gəlməyə əsas verir. Birincisi, Tanrı ilə münasibətə seçimin təsirini (belə bir ehtimalı) düşünmək ilküstündü (prioritetdir). Davud bunu göz önünə alıb seçənəkləri dəyərləndirir. Bu halda Davudun inancınca, padşah Şaulu öldürmək onunla Tanrı arasındakı ilişkiyə mənfi təsir edir – o, konkret şəxsi-məsh edilmişi öldürməklə günahkar/müqəssir olar. Mətndən bəlli olur ki, bu inanc Davudun seçimlərinin təməl şərtidi və o, bütün seçimlərini bu inancın ətrafında qurur. Davud Şaul padşahı yaşatmaqla, onu öldürməyi seçdiyi halda ortaya çıxacaq daha ağır və arzuolunmaz nəticənin baş verməsi ehtimalını ortadan qaldırır. Əlbəttə, belə bir seçənəyi seçməsi üçün Davudun gözündə Tanrı ilə münasibətlərin səmimiliyi və günahsızlığı öz təhlükəsizliyindən və hakimiyyətdən daha önəmli olmalıydı.

Bəs əgər bu məsh edilmişi Davudun əleyhinə Rəbb özü qaldırsa necə olsun? Yəni, bir tərəfdən Davud daha çox günaha batmamaq üçün məsh edilmişi öldürməməyi seçir, digər tərəfdən də əgər məsh edilmişi onun əleyhinə elə inandığı Tanrı qaldırıbsa, daha onun əlindən qaçmağa çalışmaqla siçan-pişik oynamağın nə anlamı var? Belədə, əksinə, Şaul padşahı öldürmək daha cəlbedici görünə bilər: onu öldürməklə Davud hər nə qədər Tanrı ilə münasibətlərini yaralasa da heç olmasa bu oyunu müvəqqəti qazanır. Davud, onun üçün əsas meyar kontekstində, necə reaksiya verməlidi? Davudun bu variantı da düşündüyünü mətndən görmək mümkündü. Əgər belədirsə Davud yenə də seçimini özü və Tanrı ilə münasibətləri baxış bucağından, həmin münasibətlərin gəlişdirilməsinə fürsət verən imkan kimi və Tanrıya güvənərəkdən şərh edir. Davuda görə onda padşah Şaulu yaşatması İlahiyə təqdim (nəzir?) olar. Necə ki, Davud padşah Şaulu yaşadır və ona qıymır, mətnin sonunda biz görürük ki, Davud da sanki dua edirmiş kimi Rəbbdən onun həyatına qıymamasını istəyir. Göründüyü kimi, Davud bütün hallarda şərhinin və seçiminin ortancına Tanrını gətirir.

İkincisi, seçimdə Tanrıyla münasibətləri ilküstünləşdirmənin yanısıra, həm də konkret gerçəkliyin alternativ (bu halda sırf dünyəvi, İlahiyə hər hansı aidiyyəti olmayan) mahiyyətli ola biləcəyini nəzər almaq, bu ehtimala uyğun şərh etmək, bunu Rəbblə münasibətin ilküstünlüyü baxış bucağıdan dəyərləndirmək və buna cavab-reaksiya hazırlamaq lazımdı: belə bir ehtimalı da düşünmək gərəkir ki, ola bilsin bu, İlahinin işindən daha çox, qısqanc, paxıl insanların padşah Şaulu Davudun əleyhinə qaldırmasıdı. Bəs belədə Davudun seçimi və seçənəyi nədir və ya o artıq seçimini belə olan halda necə şərh edir? Digər iki seçim və seçənəkdən fərqli, onun belə olan halda seçənək və seçimi açıqca ifadə edilməyib. Ancaq Davudun bunu düşündüyünü yenə də sözlərindən görmək olar. Davud Şaul padşahı onun əleyinə qaldıran insanları lənətləyir. Belə lənətləmə üçün Davud belə insanların ola bilməsi ehtimalını və deməli Rəbbdən daha çox, insanların Şaul padşahı ona qarşı qaldırmasının mümkünlüyünü düşünməliydi. Bəs bu ehtimal konkret gerçəkliyin mahiyyətidirsə, Davud nə etməlidi? Hekayəyə görə, qulluqçu Davud bu ehtimalın doğru olduğu halda gətirəcəyi arzuolunmaz nəticəni aradan qaldırmaq üçün padşah Şaula güvənməməyi, ona yaxınlaşmamağı, onunla barışmamağı seçir. Ancaq Davudun bu seçənəyi də onun Tanrıya güvəncinə dayanır. Əks təqdirdə o, Tanrının hər kəsə şəxslərin sədaqətinə və salehliyinə görə davrandığını söylməzdi. Padşah Şaul Davuda oğlum deyərək geri qayıtmağı təklif edir (1 Şamuel 26:21). Bu Davuda verilən bir seçənəkdi. Bəs Davudun seçimi nə olur? Davud bu dəvəti gözardı edir, əvəzində padşah Şaulun əşyalarını özünə qaytarır və “öz yolu ilə” gedir.

Tanrıcıl Seçərilik - 1

2010-08-20T03:21:00.000-07:00

İstənilən bir hekayəni müxtəlif şəkillərdə şərh etmək və ondan dəyişik məqsədlərlə, müxtəlif baxış bucaqlarından bir çox şeylər öyrənmək olar. Odur ki, hardan vurub hardan çıxacağımı öncə bir azcıq açıqlayım. Məni sözügedən hekayədə (1 Şamuel 26) ən çox maraqlandıran seçim konsepti və onun necə işlənməsidi. Elə hekayənin önəmli ortanc qavramlarından biri də budur. Seçim, seçmək, seçimin ortamı və s. bu kimi mövzuları ələ almaqla mən inanc və inanclının – İsəvinin seçiminə göz atacam. Göz atmaqda niyyət ümumiyyətlə hekayənin elmi-ədəbi və ya hər hansı akademik analizi-araşdırılması deyil. Hekayəni seçimlə bağlı xırdalamaqda məqsəd inanc (teoloji) baxış bucağından güncəl yaşamımıza gətirə biləcəyimiz bir-iki şey öyrənməkdi.

İşlədəcəyimiz əsas terminləri sadalayaq. Dilimizdə ən azı iki obyektdən, haldan, birini digərinə münasibətdə ayırmaq-götürmək qavramıyla bağlı seçmək, seçim seçki, seçici sözləri var. Mən bu sözlərdən seçmək, seçimi götürəcək, seçənək, seçəri sözlərini dilimizə qoşacam. İndilik bunlardan ikisini aydınlaşdıraq. Seçim şəxsin subyektiv qərar qəbul etmək - seçmək prosesini bildirir, seçənək isə seçmin üzərində gerçəkləşdirildiyi mümkün obyektiv, konkret imkanları, obyektləri ifadə edir. Məsələn, imtahana girən şəxsin önündəki testdə A, B, C, D seçənəkləri var. Əgər şəxs A-nı götürürsə, deməli həmin seçənəyi seçir. İndi hekayəyə baxaq.

Hekayə özü sözügedən qavramları təməl götürərəkdən ələnə bilər. Mən, bu qavramları işlədərəkdən hekayədəki bəzi önəmli seçimlərə və seçənəklərə göz atacam. Padşah Saul hekayəyə görə Davudu təqib etməyi seçib. Bir dəfə təqib edib, Davudun onu öldürmək imkanı olsa da Davud, bunu etməyib. İkinci dəfə öz keçmiş dostu və xidmətçisi Davudu təqib etməklə padşah Saul öz seçimində nə qədər ciddi olduğunu nümayiş etdirir. Birisinin onu bir dəfə öldürməyib əlindən buraxan adamı yenidən təqib etməsi, həmin şəxsin qətiyyətindən danışır. Padşah Saul öz seçimlərində ardıcıldı və istəyinə (Davudu öldürmək), maraqlarına (padşahlığı itirmək ehtimalına sona qoymaq) uyğun davranır. Onun hekayədə görülməsi mümkün maraqları, istəyi və əməli arasında bir ziddiyyət yoxdur.

Davudun seçənəkləri bir az dəyişikdi. Onun önündə konkret şəraitə görə iki seçənək var: 1) öldürmək (yaşatmamaq), 2) öldürməmək (yaşatmaq). Hekayəyə geniş kontekstdə baxsaq, görəcəyik ki, sırf dünyəvi və dünyəvi-əqli baxış bucağından, içində olduğu duruma görə birinci seçənək - öldürmək onun maraqlarına daha çox xidmət edir. Padşah Şaulu öldürməklə, həm hakimiyyəti ələ keçirmək ehtimalı çoxalır, həm də, hər şeydən öncə, canına olan təhlükə və və gizlənmək ehtiyacı aradan qalxır. Ancaq xidmətçi Davudun hekayə çərçivəsində mümkün dünyəvi-əqli marağıyla, istəyi və əməli arasında bir ziddiyyət var. Bir oxucu kimi, yəqin ki, çoxlarımızın baxış bucağımızdan, ağlı başında olan şəxs öldürməyi seçib bütün bu problemlərə son qoya bilərdi. Ancaq Şaul padşahı yaşatmağı seçməklə xidmətçi Davud dolayısıyla öz əleyhinə işləyən seçənəyi seçir və bununla da mümkün status-kvoya razılaşır: o yenə gizlənməli və Şaul da onu təqib etməlidi.

Davudun yenə Şaula rəhm etməsi (Birinci Şamuel 26)

2010-08-15T10:21:00.000-07:00

Əziz dostlar, aşağıda Bibliyanın Birinci Şamuel kitabından 26-cı bölümü (1-25) tapacaqsınız. Gələn yazımızda həmin bu bölümdən öyrənilməsi mümkün bir-iki qeyd yazacağıq.

1) Ziflilər Giveaya, Şaulun yanına gəlib dedilər: “Davud Yeşimon şəhəri ilə üzbəüz olan Xakila təpəsində gizlənmirmi?” 2) Şaul durub Davudu axtarmaq üçün özü ilə bərabər İsraildən üç min seçmə adam götürərək Zif səhrasına endi. 3) O, Yeşimonla üzbəüz olan Xakila təpəsindəki yol kənarında ordugah qurdu. Səhrada qalan Davud Şaulun onun ardınca düşüb gəldiyini gördü. 4) Davud kəşfiyyatçılar göndərdi və həqiqətən, Şaulun gəldiyini öyrəndi. 5) O, qalxıb Şaulun ordugah qurduğu yerə gəldi və Şaulla ordu başçısı Ner oğlu Avnerin yatdığı yerə baxdı. Şaul ordugahın içərisində yatırdı. Xalq onun yanında düşərgə salmışdı.

6) Davud Xetli Aximelekə və Yoavın qardaşı Seruya oğlu Avişaya dedi: “Kim mənimlə Şaulun yanına – ordugaha enər?” Avişay dedi: “Mən səninlə enərəm”. 7) Davud və Avişay gecə xalqın yanına çatdılar və budur, Şaul ordugahın içərisində yatıb yuxuya getmişdi, nizəsi isə başı üstündə yerə sancılmışdı. Avnerlə xalq isə onun ətrafında yatırdı. 8) Avişay Davuda dedi: “Allah bu gün düşmənini sənə təslim etdi. İndi isə qoy nizə ilə onu birdəfəlik yerə elə yapışdırım ki, ikinci dəfə vurmağa ehtiyac olmasın”. 9) Davud Avişaya dedi: “Yox, onu öldürmə! Bax Rəbbin məsh etdiyinə əl qaldıran günahsız sayılarmı?” 10) Davud yenə dedi: “Var olan Rəbbə and olsun, Rəbb onu mütləq vuracaq. Elə gün gələcək ki, öz əcəli ilə öləcək ya da döyüşdə həlak olacaq. 11) Qoy Rəbbin məsh etdiyinə əl qaldırmaqdan Rəbb Özü məni uzaq etsin. Rica edirəm, indi başının yanındakı nizəsini və su qabını götür gedək”. 12) Davud Şaulun başının yanındakı nizəsi ilə su qabını götürdü və onlar getdilər. Onları görən olmadı. Bu işi bilən və oyanan da olmadı. Rəbb tərəfindən onların üstünə dərin yuxu gəldiyinə görə hamı yatmışdı.

13) Davud qarşı tərəfə keçib uzaqda, dağın başında durdu; onların arasında xeyli məsafə var idi. 14) Davud xalqa və Ner oğlu Avnerə “ey Avner, mənə cavab ver” deyə qışqırdı. Avner də cavab verdi: “Sən kimsən ki, qışqıra-qışqıra padşahı çağırırsan?” 15) Davud Avnerə dedi: “Sən igidsən? İsraildə sənə bənzər kim var ki? Bəs niyə ağan padşahın keşiyini çəkmirsən? Axı xalq arasından biri ağan padşahı öldürmək üçün gəlmişdi. 16) İşini yaxşı görmürsən. Var olan Rəbb haqqı, hamınız ölümə layiq adamlarsınız, ona görə ki ağanızın – Rəbbin məsh etdiyinin keşiyini çəkmirsiniz. Bax padşahın başının yanında olan nizə və su qabı indi haradadır?”

17) Şaul Davudun səsini tanıyıb dedi: “Bu sənin səsindirmi, oğlum Davud?” Davud dedi: “Mənim səsimdir, ağam padşah”. 18) Sonra sözünə davam etdi: “Ağam nə üçün qulunu belə təƏqib edir? Nə etmişəm ki? Əlimdən nə pislik gəlib? 19) Rica edirəm, ağam padşah indi qulunun sözlərinə qulaq assın. Əgər mənə qarşı səni qaldıran Rəbdirsə, bir təqdim qəbul etməyə razı olsun, yox, əgər bəşər övladlarıdırsa, qoy onlar Rəbb qarşısında lənətə gəlsinlər. Belə ki “get özgə allahlara qulluq et” deyərək Rəbbin irsindən pay almayım deyə məni qovdular. 20) Qoy qanım Rəbbin hüzurundan uzaq yerdə tökülməsin. Dağlarda necə kəklik ovlayırlarsa, indi İsrail padşahı da bir tək birəni axtarmaq üçün eləcə ova çıxıb”.

21) Şaul dedi: “Günah etdim, qayıt, oğlum Davud. Mənim canım bu gün sənin gözündə qiymətli olduğu üçün bir daha sənə pislik etməyəcəyəm. Bax ağılsızlıq edib lap çox yanıldım”. 22) Davud cavab verdi: “Budur nizən, ey padşah! Qoy nökərlərindən biri gəlib onu aparsın. 23) Rəbb hər kəsə öz salehliyinin və sədaqətinin əvəzini verəcək. Bu gün Rəbb səni mənə təslim etdiyi halda mən Rəbbin məsh etdiyinə əl qaldırmaq istəmədim. 24) Qoy bu gün sənin canın gözümdə necə qiymətlidirsə, mənim canım da Rəbbin gözündə elə qiymətli olsun və məni hər çətinlikdən qurtarsın”. 25) Şaul Davuda dedi: “Oğlum Davud, bəxtiyar olasan! Sən böyük işlər görüb mütləq qalib gələcəksən”. Bundan sonra Davud öz yolu ilə getdi və Şaul da öz yerinə qayıtdı.

Dinc Əl

2010-07-30T15:15:00.001-07:00

Yorulmuşam, əzizlərim. Dincəlmək vaxtı gəlib. Bir müddət heç nə yazmaq istəmirəm. Yəqin ki, 10-15 gün heç nə yazmayacam. Hamıya, özüm də içində olmaqla səbr arzulayıram.

Azərbaycanda Alternativ Tanrıcıllıq Düşüncəsi

2010-07-23T10:17:00.000-07:00

Azərbaycanda teoloji düşüncə ölgündü. Bunun bir sıra səbəbləri var, mən onlardan üçünə toxunacam. Birincisi, Azərbaycanda teoloji düşüncə, həmişə İslam dininə dayanıb, onun ideyaları üzərində gəlişib. Arada başqa dinlərlə, inanclarla, ideologiya və s. ilə bir görüşmə, alış-veriş olmadığına görə bu ilahiyyatçılıq düşüncəsi cırlaşmağa başlayıb. Doqmaları nə qədər dönüb-dolaşıb təkrarlamaq olar? İkincisi, Azərbaycanda Sovetin təsiri ilə ilahiyyatçılıq düşüncəsi və dərin ilahiyyatçılıq ənənəsi demək olar ki, ölüb. Əslində Sovet hökumətindən öncə də çox ciddi, dərin bir şey yox idi, çünki Azərbaycan İslam dünyasının qırağındadı dərin ilahiyyatçılıq axınlarından uzaqdaydı, bundan başqa İslam ilahiyyat düşüncəsi özü bir çöküş dönəminə girmişdi və indiyə qədərdə bu belə qalmaqdadı. Sovet hökumətinin sistematik təsiri ilə olan-qalan ənənə də zəiflədi.

Üçüncüsü, İslam ilahiyyatında və İslam ilahiyyatçılıq təhsil sistemində radikal və yeni dövrün (moden və post-modern) gətirdiyi çətinliklərlə açıqca dialoqa girmək, ondan öyrənmək, alıb-vermək, öz qüsurlarını tanımaq və bunu aradanq aldırmağa çalışmaq kimi bir yanaşma ya yoxdu, ya da çox zəifdi. Bəsit bir misal: Qurani Kərimin tənqidi araşdırılması əsasən Qərb ölkələrində baş verir. Bu tənqidi araşdırmayla məşğul olan müsəlman alimlərin oxuyucuları da əsasən Qərbdəki təhsilli təbəqədi. Onların çoxu İslam dünyasından qaçıb çünki həyatlarına təhlükə var və oxucuları azdı. Qısacası, Azərbaycandakı ilahiyyatçı düşüncənin ölgünləşməsində daxili-yerli və xarici-regional-universal səbəblər var.

Ancaq Tanrıcıllıq düçüncəsi gəlişdirilməsi gərəkən bir düşüncə tərzidi və bundan toplum yararlanar. Tanrıcıllıq düşüncəsi burada Azərbaycanlıların ideya, mənəviyyat dünyasında İlahi, fövqəltəbii varlıq, onun sosial-içtimai həyatda görülməsi və iştirakı ilə bağlı (bir neçə) inanc baxış bucağından yürüdülən bütün dərin düşüncəni anladır. Tanrıcıllıq düşüncəsinin gəlişdirilməsi üçün də İlahiyə inanan, ancaq çağdaş fəlsəfəni, müxtəlif mənəviyyat və inanc axınlarını, sosial elmləri, təlimlərini bilən insanlara onların yazıb-pozmasına, toplumda iş görməsinə gərək var. Tanrıcıllıq düşüncəsi toplumda dini qaragüruhun yayılmasını zəiflədər, inancını dərinləşdirmək istəyən kəsimə barışcıl inanc düşüncəsi alternativi verər və ölkədəki ateizmə, fundamentalizmə tarazlaşdırıcı fikir yaradar.

Təbrizli missioner: yaxın tarixdən bir səs

2010-07-17T12:18:00.000-07:00

Əziz oxucular, bir müddət öncə, sizi maraqlandıracaq bir şəxsdən müsahibə almışam. O, Güney Azərbacanda teokratik rejim qurulmazdan öncəki dönəmdə missioner olub. Təbrizdə böyümüş bu şəxs Azərbaycanca da danışır-onun şirin Təbriz ləhcəsini eşitmək lazımdı! Qutsal Sözün toxumlarını qarışıq bir dönəmdə Güneyli qardaş və bacılarımızın ürəyinə əkən bir şəxslə danışmaq istəsəniz, o, həmin dövrün canlı tarixi kimi sizə maraqlı bilgilər verməyə ən yaxşı mənbədi. Gəlin onu Tat adlandıraq. Aşağıda Tatın müsahibəsi verilmişdir.

1. Necə oldu ki, siz Təbrizdə doğuldunuz?

Əvvəlcə, onu deyim ki, mən İranda doğulmamışam. Mən Amerikadakı Filadelfiya şəhərində doğulmuşam, ancaq mənim valideynlərim 1947-ci ildə mənim bir yaşım olanda İrana köçüblər. Ona görə də deyə bilərəm ki, mənim ilk həyat xatirələrim Təbrizdə oluşub və ailədən kənarda eşitdiyim dil şirin azəricə olub. Bizim Təbrizdə dediyimiz kimi ”manim dilem Tabrizda achilldi.” (müsahibəçinin qeydi: dırnaq arasındakı cümləni müsahibim özü yazıb və heç bir dəyişiklik etmədən verirəm).

2. Təbrizdə böyüməyin və iranlılara (dini) xidmətin gətirdiyi çətinlik və töhfələrdən bəhs edin.

Təbrizdə balaca oğlan uşağıykən, elə bir ciddi çətinlik hiss etmirdim. Mən insanları, dili və təbii ki, ordakı yeməkləri sevirdim. Onda mən Təbrizdə Azəricə ibadət edən evangelist Kilisəsinə gedirdim və kilisədəki gənclərlə çox fəal idim. Mən, müxtəlif müsəlmanlarla öz inancımı paylaşdığımı xatırlayıram, onlar çox nəzakətli ancaq laqeyd idilər. Başqa sözlə desək, əsas çətinlik bu idi ki, heç kim Rəbbimiz İsanın Xoş Xəbərinə açıqmış kimi görünmürdü.

3. Orada yaşadığınız zaman (inqilabdan öncə), Güney Azərbaycanlıların arasında nə qədər missioner vardı və ya onlar nə qədər aktiv idilər?

İran Azərbaycanlıları arasında missioner işinin uzun tarixi var. Mənim atam Təbrizdəki 50 yataqlıq xəstəxananı idarə edirdi. Missionerlər Təbrizdə həm oğlan həm də qızlar üçün olan ilk məktəbi başladıblar.

4. Azərbaycanlılar və İranlılar arasında yaşayaraqdan öyrəndiyin ən önəmli həyat dərsi nədir və ya nəydi?

Öyrəndiyim ən önəmli dərs oydu ki, İlahi bu bölgənin insanlarını sevir və Müjdənin toxumlarını sevgi və mərhəmət vasitəsilə sədaqətlə əkmək və Sözü bölüşmək yavaş-yavaş bar verəcək.

5. İsa Məsihə yenicə gəlmiş inanclılarla və ya fərdlərlə iş-münasibət və onları yetişdirmə metodlarınızı təsvir edin.

Məsihə yeni inananları yetişdirmək çox önəmlidi. Məsihi qəbul etmiş iranlılarla işlədiyim 30 il ərzində öyrəndiyim budur ki, yeni inanclılarla dərin şəxsi səviyyədə münasibət qurmaq zəruridi və sadəcə Bibliyanı öyrətmək yetməz. Onlara Bibləvi həqiqətin sənin həyatında necə yaşadığını görməyə fürsət vermək gərəkir.

6. Sola yönəlik dairələrdə fəlsəfi və etik səbəblərə görə missioner hərəkatı haqqında davamlı etnoqrafik və bəzən də teoloji debatlar olur. Mənim sualım belədi: Azərbaycan-İran cəmiyyətində elə bir şəraitlə qarşılaşdınızmı ki, o sizdən missioner işi ilə bağlı prinsiplərinizi dəyişdirməyi və ya uyğunlaşdırmağı tələb etsin və əgər elə bir şey baş vermişdirsə, onda o sözügedən debatlar barədə nə deyir?

Bəli, Azərbaycanlıların güncəl mədəniyyətini öyrəndikcə fərqinə varırdım ki, bu şərəf/simasızlıq paradigmaları üzərində qurulmuş mədəniyyətdi və mən də Müjdəni buna uyğun tanıtmalıydım. Bu həm də o demək idi ki, mən inanclını yerli mədəniyyət baxımından yolverilən şəkildə öyrətmək, məsləhət vermək və məzəmmət etməyi öyrənməliydim. Mən bir çox Qərbli missionerlər tanıyıram ki, onlar belə mədəniyyət məsələlərindən xəbərsizdirlər. Lakin mən Azərbaycanda böyüməklə bərəkətləndiyimdən bu, mənim xidmət yetənəyimi genişləndirmişdi.

7. Öz təcrübənizə dayanaraqdan Güney Azərbaycan kilisələrindəki şəraitlə Quzey Azərbaycan kilisələrindəki şəraiti müqayisə edin və səciyyələndirin.

Güneydəki kilisələr daha çox ev – kilisələrdi. Əlbəttə ki, ənənəvi Ortodoks kilisələri də var. Bu dəyərli ev-kilisələr bir çox hallarda yeni inanclılar tərəfindən idarə olunur və bu da bir sıra problemlər çıxarır. Onların İsa Məsih üçün dərin sevgisi var, lakin bilgiləri çox azdı.

8. Güney və Quzey Azərbaycanda yetişən Məsihiliklə İslam arasındakı münasibəti necə görürsünüz?

Bu, cavabı çox çətin sualdı və mən dua edirəm ki, bu regionlardakı inanclılar yaxşı vətəndaş və dəyərli qonşu olsunlar. Bu onlar arasında ara-sıra ortaya çıxması mümkün münaqişəni aradan qaldırar. Məsihi kimi biz müsəlmanları sevirik, onların inancına böyük sayğımız var və onlarla İlahini daha dərindən tanımaq yollarını bölüşməyi çox istəyirik.

9. Azərbaycandakı müxtəlif İsəvilik budaqları arasında münasibət sizcə necə qurulmalıdı? Sizin də bildiyiniz kimi, Azərbaycanda Katolik, Pravoslav qruplar (Udin, Rus, Erməni) və Protestantlar (Lüteran, baptist) var.

Mənə elə gəlir ki, biz dua etmək və kasıblara yardım etmək kimi bir sıra içtmai layihələrdə birlikdə çalışa bilərik.

10. Sizcə, Güneydə və Quzeydə bir inanclının inancı, yaşaması və içtimai həyatda iştirakı üçün ən böyük təhlükə, tələ nədir?

Bir çox təhlükələr var. Onlar Amerika kilisələrindən gələn bəzi öyrətilərlə ehtiyatlı olmalıdırlar. Onlar Bibliyanı dərindən öyrənməli və öz mədəniyyətləri konteksində onun əsas ismarışını anlamalıdırlar. Bundan başqa, onlar İslami və digər mədəni təcrübəni Məsihi yaşamına və inancına harada və necə proyeksiya etdiklərini aşkarlamalıdırlar. Bibliyanın kilisə üçün mənasını anlamaqdan ötrü də biri-birilə dialoqa girmək və müzakirə etmək də alışqanlıq halına gətirilməlidi.

11. Azərbaycandan (İran və AR) kənarda yaşayan azərbaycanlıların həyatında Müqəddəs Ruhun işini təsvir edin.

Mənim xaricdəki Azərbaycanlılarla təcrübəm əsasən İran kilisələri kontekstində olur və burda da danışılası bir çox məsələlər var. Kimsə Müqəddəs Ruh onların həyatında çalışmayınca həqiqi inanca gələ bilməz. Mənim gördüyüm əsas təhlükə budur ki, azərbaycanlı inanclılar Tanrı Sözünün tarazlığına və onun yaşama tətbiqindən çox öz şəxsi yaşantılarına güvənirlər, özü də gərəkdiyindən artıq. Yalnız Müqəddəs Ruha güvəndiyini zənn edənlər boş sabun köpüyü kimi partlayırlar, yalnız sözə güvəndiyini zənn edənlər isə inanclarını qurudurlar. Hər ikisinə necə güvənəcəyini bilənlər isə inancda böyüyüb yetişirlər.

İsəvi yaşamı

2010-07-12T08:25:00.000-07:00

Məsihi yaşamı İsəviliyin öyrətdiyi kimi yaşamağa çalışmaq və bu çalışmaq cəhdlərindən doğan sonucdu. Məsihi yaşamı bir prosesdi.

Məncə bunu qeyd etmək artıqdır ki, Tanrıya inanan və inancını da yaşamının ortaçına çəkən insan həmin inanca, onun öyrətdiyinə uyğun yaşamağı qəbul etmiş olur. Məsihiliyi çox sıx yaşamaqdan tutmuş, ara-sıra, yıxıla-qalxa kimi də yaşamaq mümkündü və məncə hər insan İlahiylə münasibətinə dayanaraqdan, Müqəddəs Ruhun təsiriylə öz yolunu seçir.

Ancaq Məsihiliyi hər necə yaşamağımızdan asılı olmayaraq bəzi ritualllar, ayinlər, təkrarlanması gərəkən praktikalar vardır ki, onlar İsəvi yaşamanı gəlişdirir, bizi ayaqda tutur və kimliyizi Tanrı işığında həm özümüz, həm də başqaları üçün aydınlatır. Bu cür, ritual və praktikalar sadəcə Məsihiliyə aid deyil, bütün inanc sistemlərində, özəlliklə də uzun tarixə malik, gəlişmiş, zəngin dinlərdə görülür. Aşağıda bir çoxlarınıza başqa inanclardan tanış olan və Məsihilikdə də rast gəlinən bu praktikalardan, inanclı yaşam cəhdlərindən bəzilərini sadalayacam.

1. Dua. Başqa dinlərdə olduğu kimi, Tanrı ilə münasibətə girmənin bir şəkli olan dua bizə İlahi ilə münasibətdə kim olduğumuzu xatırladır və bizi İlahi ilə ünsiyyətdə yetişdirir.

2. Oruc. Xristianlıqda da bu və ya digər qidadan ruhi məqsədlə müəyyən müddətə imtina etmək var. Həm İsa Məsihin, həm də ondan sonrakı dönəmlərdə bu belə olub.

3. Kollektiv Tapınış (ibadət). Tanrıya ibadət inanclı birisi üçün ən önəmli özəllikdi. Bütün həyat özlüyündə tapınış kimi yaşana bilər, ancaq bundan başqa bir də içtimai-sosial, rituallaşmış və sistemləşmiş, institutlaşdırılmış tapınış şəkli var. Məsihilər bunu hər həftə müxtəlif icmalarda bir araya gəlib İlahiyə tapınmaqla yaşayırlar.

4. Qutsal Kitabı (inanclı kimi) oxuma. Müqəddəs Kitabı və ya Bibliyanı inanclı kimi oxumaq onu İlahi Açılımın təzahürü şəkli kimi anlamaq və bu baxış bucağından da onu oxumaq, ona dəyər vermək, onunla dialoqa girmək deməkdi. Qutsal Kitabı istəsəniz ateist gözüylə də oxuyarsınız, ancaq belədə oxunuş yanaşması İlahiyə yaxınlaşmaq üçün elə də böyük önəm daşımır. Bir inançlı Qutsal Kitabı bir çox baxış bucaqlarından oxuya bilməlidir, ancaq bunların arasında ilküstünlük (prioritet) inanc nöqteyi-nəzərindən oxumaq və anlamaqdı.

5. Meditasiya. Bu sözü eşidəndə ilk ağla gələn yəqin ki, Buddizmdi. Ancaq meditasiya bir çox din və mədəniyyətlərdə fərqli formalarda rast gəlinən bir təcrübədi. İslamda, yəqin ki, zikr meditasiyaya yaxın və ya bənzər anlayışdı. Məsihilikdə də meditativ təcrübələr, müxtəlif üsullar var. Latın Qərbinin İsəviliyində Lectio Divina, Pravoslavlıqda isə Hezixazm meditasiyanın İsəvilikdə rast gəlinən şəkillərindən biridi.

6. İçaçma və bağışlanma. Bu sözlərdən biri (içaçma) azacıq qəribə gələ bilər, ancaq hər ikisinin arxasında duran ideyalar oxucuya tanışdı. Məsihilikdə önəmli praktikalardan biri etirafdı. Ancaq etiraf sözü dünyəvi anlamda ümumiyyətlə bir şeyi, gizlətdiyin, açmadığın bir şeyi ətrafdakılara anlatmağa deyilir. Xristianlıqda isə etiraf məhz bir əməlini günah kimi dəyərləndirməkdən, peşmançılıqdan və bunu bağışlanılmaq məqsədilə açıqlamaqdan qaynaqlanır. Yəni Xristianlıqdakı içaçmada əxlaqi dəyərləndirmə və inanc elementi var. Odur ki, bunu içaçma adlandıraq. İçaçma öz günahını bağışlanmaq üçün etiraf etməkdi. Mən tövbə sözünü bilərəkdən işlətmirəm, çünki sözün islami çaları var.

Bu praktikaların hamısı biri-birilə sıx bağlıdı və onlar arasında heç də həmişə kəskin sərhəd yoxdu. Məsələn, içaçma və bağışlanma tez-tez dua ilə müşaiyət olunur. Ümumbəşəri kilisə uzun əsrlər boyu hər bir praktika ilə bağlı zəngin təcrübə toplayıb və onları öyrənib yararlanmaq bütün inanclılar üçün xeyirlidi.

Vaiz və Vəəz -3

2010-07-05T17:08:00.000-07:00

Bu örnək də Protestant pastorun vəəzini göstərir. Digər Xristian budaqlarından fərqli olaraq Protestantlıqda həm tapınmada həm də teologiyada söz və Söz vurğulanır. Buna görə də Protestant kilisələrində vəəzlər digərlərinə nisbətən bir az uzun olar və vaizlik işi daha çox dərindən öyrənilmişdi. Vaizlik həm də daha az formallığa malikdi.

Özlüyündə vəəzlər inanclıya yönəlsə də bəzən vaizlər inancın dışına çıxan, apologetik məqsədli məsələlərə də toxunurlar. Bəzən onlar ölkədəki siyasi-içtimai vəziyyətlə bağlı fikirlər söyləyirlər və s.

Vaiz və vəəz: şəxsi və içtimai

2010-07-01T08:12:00.000-07:00

Bir Katolik kahinin vəəzindən nümunə. “Şübhə” adlı çox maraqlı bir film var, həmin filmdən bir parçadır. Bu fraqmentdə vaiz qiybət etməkdən və onun nəticələrindən bir misal-bənzətmə verərək danışır və bununla onun özünü ilgiləndirən bir şəxsi məsələni həll etməyə çalışır. Filmdə katolik məktəbində çalışan bəzi monaxinyalar (bu söz öz dilimizdə necə olur, ümumiyyətlə bunun qarşılığı varmı?) birmənalı şərhi mümkün olmayan faktlara dayanıb həmin bu katolik kahinin qiybətini edirlər. O da bazar günü ibadətində vəəz etmək fürsətini həmin bu problemi həll etmək məqsədilə istifadə edir. Bu kiçik fraqment həm də onun göstərir ki, vaizlər sadəcə ümumi məsələlər üzrə danışmazlar. Onların şəxsi hissləri, düşüncələri, onları şəxsən maraqlandıran məsələlər də vəəzin bir parçası halına gəlir. Yəni vəəz sadəcə ümumi və içtimai deyil, onun şəxsi ölçümü də var.

Vaiz və vəəz

2010-06-25T16:20:00.000-07:00

Əgər Azərbaycan ədəbiyyatına, xüsusən də klassik ədəbiyyata göz atsanız zahid, zünnar, sözüylə yanaşı ara-sıra vaiz sözünün də işlədildiyini görəcəksiniz. Vaiz və vəəz hər ikisi ərəb sözüdü. Sözlərinn kökünün və hərfi anlamının nə olduğunu bilmirəm, ancaq kilisədə pastorun, kahinin Qutsal Kitabı anlatmasının - insanları inanca, barışığa, sevgiyə çağırmasının və bu məqsədlə etdiyi çıxışın - vəəz adlandığını və bunu edən şəxsin də vaiz adlandığını bilirəm. İslamda buna bənzər xütbə və xütbə oxumaq anlayışı var. Burda qısa haşiyə çıxım: zahidlər necə rişxənd və kinayə obyekti - metafor olubsa, vaizlərə də ondan bir pay düşüb (“Zahidin bir barmağın kəssən...”i xatırlayın).

Vaizlik inanca dayanır, o inanclılar və qeyri-inanclılar üçündü. Fərqli Məsihilik budaqlarında vaizlik işi fərqli önəmə malikdi. Söz güləşdirməkdə və deyəsən çox danışmaqda Protestantlar atlanıb hamıdan qabağa düşüblər ona görə də Protestantlar arasında vəəz və vaizlik çox gəlişib. Ancaq ciddi yanaşsaq, bunun özünəməxsus teoloi özəlliklərdən qaynaqlanan səbəbləri var.

Aşağıda mən, Pravoslav kilisəsində bir vaizin (İyerey Sısoev) vəəzini yerləşdirmişəm. Daha sonrakı postlarda Katolik və Protestant vəəzlərini yerləşdirəcəm ki, müqayisə edə biləsiniz. Onlardan sonra da vaizlik üzərinə bir – iki cızma-qara edəcəyik. Vaizlərin danışdıqları ilə razılaşmaq önəmli deyil bu halda, və onları seçərkən də mövzusuna görə deyil, aidiyyətinə əsasən seçmişəm.

İnancın yolları (Romalılara 12:9-21)

2010-06-21T09:40:00.000-07:00

“9.Qoy məhəbbətiniz riyasız olsun. Pislikdən ikrah edin, yaxşılığa bağlanın. 10.Qardaşlıq sevgisi ilə biri-biriniz sevin. Hörmət göstərməkdə biri-birinizi qabaqlayın. 11.Səyiniz azalmasın, ruhunuz alovlu olsun. Rəbbə qulluq edin. 12.Ümidinizlə sevinin. Əziyyətdə dözümlü olun. Dayanmadan dua edin. 13.Ehtiyac içində olan müqəddəslərə yardım etməyə şərik olun. Qonaqpərvər olmağa səy göstərin.
14.Sizi təqib edənlərə xeyir-dua verin; lənət yox, xeyir-dua verin. 15.Sevinənlərlə sevinin, ağlayanlarla ağlayın. 16.Biri-birinizlə həmfikir olun; təkəbbürlü olmayın, məzlumlarla dostluq edin. Özünüzü ağıllı saymayın. 17.Heç kimə pislik əvəzinə pislik etməyin. Hamının gözündə yaxşı olan işlər görməyə diqqət yetirin. 18.İmkan daxilində bacardıqca bütün adamlarla sülh içində yaşayın. 19.Ey sevimlilər, heç kəsdən qisas almayın, Allahın qəzəbinə yer verin. Çünki yazılıb ki, Rəbb belə deyir: “Qisas Mənimdir, əvəzini Mən verəcəyəm”. 20.Əksinə, “düşmənin acdırsa, onu yedizdir, susuzdursa, ona su ver. Belə etməklə sanki onun başına köz tökərsən”. 21.Pislik sənə üstün gəlməsin, pisliyə yaxşılıqla qalib gəl.”

Islam və Məsihilik: İlahi üzərinə vəhyin ortancı və qırağı

2010-06-13T12:43:00.000-07:00

Həm İslamda, həm də Xristianlıqda İlahinin təkliyi qəbul olunsa da fərqli başa düşülür – bunu bir daha təkrarlayım. Bunun daha dərində yatan kökləri var. Məncə, İslam İlahinin kəmiyyətinə, sayına, Məsihilik isə, İlahinin keyfiyyətinə, necəliyinə diqqət yetirir.

İslamda İlahi təkdir, bunu qəbul elə, bundan sonra da Məhəmmədin Allahın təkliyini öyrətdiyinə və onun peyğəmbəri olduğuna inan, olursan müsəlman.

İsəvilikdə isə, vurğu İlahinin sevgi-mərhəmət keyfiyyətinin olması üzərindədi. İlahinin təkliyini İsa Məsihdən öncə də bilirdilər, ondan sonra da bilirlər. Bunu qəbul etməklə birisi xristian olmaz.
Necə deyərlər, İlahinin təkliyinə inanmaq İsəvi sayılmaq üçün zəruri olan ancaq yetərli olmayan bir şərtdi. Ancaq, bundan əlavə, İsa Məsihin İlahi sevgisinin təcəllası olmasını, onda İlahi əfvin inanan hər kəsə hədiyyə kimi verildiyini, Onun vasitəsilə Rəbbin Səltənətinə yol aldığımıza inanmaqla İsəvi olarlar.

Quranı və İncilləri oxumaqla bu fərqi daha yaxşı görmək olar. Quranda ən çox bəhs olunan mövzu, Allahın təkliyi, onun gücü-qüdrəti, yolunu azmışları cəhənnəmdə bişirib-qaynatmasıdı. İncillərdə Allahın təkliyindən çox nadirən söhbət gedir. Əksinə, bundan çox, İsa Məsihin həyat hekayəsi anladılır, onun insanları tövbəyə çağırdığı, ədalətli həyata səslədiyi, İlahinin Lütfkarlığından və barış dolu səltənətindən və dolayısıyla İsa Məsihin bu işdə rolundan bol-bol bəhs edilir. Əlbəttə, İslam Tanrının insanları sevməsini inkar etmədiyi kimi, Məsihilikdə də İlahinin insanlara cəzalandırması inkar edilməz.

Lakin İsəvilikdə İlahi haqqına bilginin mərkəzi-ortançı Tanrının sevgisi, mərhəməti, az-çox periferiyası - qırağı isə İlahinin təkliyidi. Az-çox qıraq deyirəm ona görə ki, Tanrının təkliyinə inanmaq İsəvi olmaq üçün şərtdi. İslamda isə Allah haqqında bilginin ortancı onun təkliyi, qırağı isə onun insanları sevməsidi.